Mârifet'in önündeki başlıca engel nedir?
Tasavvufta mârifetullahın önündeki başlıca engel, sâlikin kendi nefsidir. Nefsin farklı tezahürleri olan cehâlet, gaflet, şehvet, gazab, ucb, riyâ ve nefsanî hayâ gibi haller, Hakk'ı bilfiil tanıma mertebesi olan mârifete ulaşmayı engeller. Özellikle nefse ait sıfatların ve heveslerin ruhu kirletmesi, Hakk'ın Zât'ını müşâhedeye mani olur¹. Mârifet, ilmin bittiği yerde başlayan bir hâl olduğundan², ilimden payı olmayan perdelenmiş kişiler de ârifin kelâmını idrak edemezler³. Bu engellerin aşılması, sâlikin nefsini tanıması ve arındırmasıyla mümkündür.
Detaylı cevap
Mârifet, sülûkun kemâl noktası olup, Hak'kı bilfiil tanıma mertebesidir. Bu yüce mertebeye ulaşmanın önündeki en büyük engel, sâlikin kendi nefsidir. Nefs, sülûkun farklı aşamalarında çeşitli şekillerde ortaya çıkarak mârifete giden yolu tıkar.
Sülûkun başlangıcında, mârifetin önündeki engeller cehâlet ve gaflettir. Cehâlet, sülûk yolunu, terbiyeyi ve mürşidi bilmemekle kendini gösterirken, gaflet ise Allah'tan habersizlik halidir. Ayrıca nefs-i emmârenin temel gücü olan şehvet ve gazab ile kalbi karartan mâsiyyetler de bidâyet engellerindendir. Bu engeller, mârifet mertebesine geçişi zorlaştırır; zira ilimden payı ve mârifetten nasibi olmayan kişi, ârifin kelâmını idrak edemez³.
Sülûkun orta aşamalarında ise ucb ve riyâ gibi nefsin daha ince tuzakları ortaya çıkar. Ucb, sâlikin kendini beğenmesi ve kerâmet zuhur ettiğinde "Ben bir şeyim" demesiyle helâk edici bir engel teşkil eder. Riyâ ise amelin ihlâstan sapması, niyetin Hak yerine halka yönelmesi ve ibâdetin hakîkatini bozan gizli bir şirk hâlidir. Bu tür engeller, kalbin Hak'tan halka dönmesine sebep olur ve mârifet yolunda ilerlemeyi engeller.
Daha derin bir düzeyde, mârifetin önündeki engel, nefse ait sıfatların ve cismanî heveslerin ruhu kirletmesidir. Mesnevî'de belirtildiği üzere, "nefse ait sıfatların tozlarıyla karışık olan ruh, hakikat göğünde olan Hakk'ın Zât'ını gözlemlemeye engel olur"¹. Bu tozlar giderildiğinde, ruh saf ve hâlis olur ve Hakk'ı gözlemlemeye engel kalmaz. Ayrıca, nefsanî hayâ da imana ve dolayısıyla mârifete engeldir; çünkü kaynağı nefsin kibir sıfatıdır⁴. Sâlikin kendi tahakkukundan haberli olması da bekâ-i tâm'ın önündeki en ince hicâbdır.
Geçmişe ve geleceğe ait engeller de mârifet yolunu tıkayabilir. "Sedd-i piş" (öndeki engel) geleceğe ait engelleri, "sedd-i pes" (arkadaki engel) ise geçmişe ait engelleri ifade eder. Kalp gözünün açılması ve gayb levhinin okunabilmesi için bu engellerin kalkması gerekir⁵. Son olarak, "işten ayak çekme" yani maddî ve manevî amelden vazgeçme de hazineyi kazanmaya engel olan bir durumdur⁶.
Kaynaklar
Cevap metnindeki ¹ ² ³ numaraları aşağıdaki kaynaklara karşılıktır — her biri kitabın tam sayfasına götürür.
- 1Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 8 · s.659“O güneşin görülmesinden engel gelir, ne zaman ki onun tozu gitti, saf ve hâlis oldu. &10024; 2476. O güneşin görülmesinden engel gelir, ne zaman ki onun tozu gi”Oku
- 2Her Şey Merkezinde mi? — Hikâye · s.176“Mûsâ bin Muslihiddin efendinin onca ilim, ve terbiye gördükten sonra bu kapıya gelmesi, AŞK ve MÂRİFET’in ilmin bittiği yerde başlamasıdır.”Oku
- 3Sebe' Sûresi · s.23“İlimden payı, marifet’den nasibi olmayan perdelenmiş birisi Ârif’i ve onun kelâmını bilemez ve duyamaz bu yüzden de ekabirlik yaparak irfan ehli ile alay ederle”Oku
- 4Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 3 · s.6057“Nefsanî hayâ imana engeldir. Çünkü onun kaynağı nefsin kibir sıfatıdır. Örneğin bazı kimseler evinin eşyalarını elinde taşımaktan ve halk arasında eski elbiseyl”Oku
- 5Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 8 · s.1105““Sedd-i piş"ten (öndeki engel) murat, geleceğe ait engeller ve “sedd-i pes”ten (arkadaki engel) murat, geçmişe ait engellerdir. Yani, “Vakti geldiğinde geleceği”Oku
- 6Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 3 · s.4730“Hazineyi kazanmaya engel olan kimdir? İşten ayak çekme, kesinlikle o arkadadır! 730. Hazineyi kazanmaya engel olan kimdir? İşten ayak çekme, muhakkak o arkadadı”Oku
İlgili sorular
Bu cevap, adı geçen eserlerden derlenmiş yapay zekâ destekli bir özettir; dinî hüküm veya fetva değildir. İlim için kaynaklara başvurarak doğrulamanız tavsiye edilir.