Melekût nasıl gerçekleşir?

Melekût âleminin idrâki ve sâlik için "gerçekleşmesi", tasavvufî bir tecrübe olup, üç temel mertebenin birleşimiyle vuku bulur. Öncelikle, bu gerçekleşmenin asıl fâili Cenâb-ı Hakk'tır; yani ilâhî tasarruf (vehbî yön) esastır. "Allâh dilediğini hidâyete erdirir" (Bakara 2/213) ayeti bu vehbî yönü işaret eder. Melekût âleminin hallerini görmek, basiret ehlinin bir vasfıdır ve bu, ilâhî bir lütuftur³. Melekût, ruhânî varlıkların mahallidir ve mülk âleminin bâtınıdır⁴. Bu âlemde gönüle darlık ve sıkıntı ârız olmaz, varlıklar dâimâ taze ve canlıdır, hastalık ve ihtiyarlık gibi inkıraz eserleri bulunmaz⁵.

İkinci olarak, melekûtun gerçekleşmesinde sâlikin amelî gayreti (kesbî yön) önemli bir rol oynar. "İnsan ancak çalıştığını bulur" (Necm 53/39) ilkesi gereği, sâlikin tevbe-i nasûh, tertîb-i sülûk, vird-i devâm, riyâzat, mücâhede, hizmet ve sohbet gibi gayretleri, bu ilâhî tecellîye mazhar olmanın vesilesidir. Hz. İbrâhîm'e göklerin ve yerin melekûtunun gösterilmesi, onun kesin inananlardan olması içindir (En'âm 75) ve sâlikin de suretten geçmesiyle melekûtun kendisine gösterileceği belirtilir¹. Bu, sâlikin mânevî hazırlığının ve gayretinin bir sonucudur.

Üçüncü olarak, mürşidin terbiyesi ve ihvân ile sohbet (vesîle yön) de melekûtun gerçekleşmesinde bir aracıdır. Mürşidin rehberliği ve sâdıklarla beraber olmak, sâlikin mânevî yolculuğunda ilerlemesini sağlar. Melekût âlemi, hayal ve misal âlemini de içeren ruhlar âlemidir⁶. Bu âlemin hallerini gözlemlemek, gaflet ehlinin inkâr ettiği bir hakikattir; ancak basiret ehli için bu mümkündür⁴. Melekûtun müşâhedesi, Hak'tan minnet yoluyla gerçekleşen bir tecellîdir².