Mesnevî-i Şerîf kalpte mi rûhta mı sırda mı tecellî eder?

Tasavvufî letâif nazariyesine göre, tecellîler farklı mertebelerde gerçekleşir. Kalp, mü'minin Hakk'ın arşı olarak kabul edilen ve ilâhî tecellîlerin ilk durağı olan bir latîfedir. Mesnevî-i Şerîf'in hikâyeler, kıssalar ve ahlâkî öğütler içeren yönü, kalbin tasfiyesi ve tezkiye edilmesiyle ilgili olup, bu yönüyle kalpte tecellî eder. Nitekim, kalbin sıfât-ı beşeriyyeden ve tabiat pasından sâfî olmasıyla bazı rûhânî sıfatların kalbe tecellî ettiği belirtilir²·³. Kalbe gelen ilham, nura dönüşen zikir ve gönülde beliren huzur hâli de kalbin tecellîlerindendir⁴.

Ancak Mesnevî-i Şerîf'in asıl tecellî mahalli rûhtur. Eser, Mevlânâ'nın rûh-ı şerîfinin güneşi olarak nitelendirilmiş ve "hakâyık ve esrâr-ı ilâhiyye dolu" bir "Allah'ın kılıcı" olarak tanımlanmıştır¹. Rûh, nûr, hayât ve ilm-i ledün ile irtibatlıdır. Mesnevî'nin bâtınına ve ma'nâlarına nüfuz etmek, Hâlık'ın kelâmı ve ruh veren temiz su mesâbesinde olan bu eserin rûhânî mertebesini idrâk etmek anlamına gelir⁵. Rûhânî tecellîler, rûhun tamâmen kendi sıfâtıyla tecellî etmesiyle gerçekleşir ve bu, sıfât-ı beşeriyyenin kâmilen mahvından sonra olur³. Mesnevî'nin "Mağz-ı Kur'ân" (Kur'ân'ın özü) olarak nitelendirilmesi de, onun rûhânî hakikatleri ve ilâhî sırları barındıran yönünü vurgular. Sultan Veled'in Mesnevî'deki izahları da Hakk'ın kemâlâtının idrâkinin rûhânî bir süreç olduğunu gösterir⁶. Dolayısıyla Mesnevî, kalbi arındırarak rûhânî hakikatlere açılan bir kapı işlevi görür.