Mesnevî-i Şerîf kavramının zâhir-bâtın mertebeleri nelerdir?

Mesnevî-i Şerîf'in zâhir-bâtın mertebeleri, eserin temel yapısını ve öğretim yöntemini oluşturur. Eserin zâhiri, okuyucunun doğrudan karşılaştığı hikâyeler, kıssalar ve ahlâkî öğütlerdir. Bu zâhirî anlatımlar, "Tek mi, çift mi?" oyunu gibi rumuzlarla bâtınî mânâları işaret eder¹. Mevlânâ, bu zâhirî kıssaları kullanarak, sözle ifade edilemeyen bâtınî halleri ve hakikatleri okuyucuya ulaştırmayı hedefler¹.

Eserin bâtınî mertebesi ise, bu zâhirî kıssaların ardında gizlenmiş olan sırlar, hakikatler ve tasavvufî mânâlardır³. Mesnevî-i Şerîf, Kur'ân-ı Kerîm'de işaret edilen hakikatleri, sırları ve bâtınî mânâları açığa çıkarır⁴. Bu durum, "Hiçbir âyet yoktur ki onun için zahir ve bâtın bulunmasın" hadîs-i şerîfiyle de uyumludur; Mesnevî, bu hadîste beyân edilen zâhiri, bâtını, haddi ve matla'ı keşfeder⁴.

Mesnevî'nin bu zâhir-bâtın ilişkisi, gıdanın zâhiri ve bâtını olmasına benzetilir; okuyucunun Mesnevî'yi okurken sadece zâhirî kelamını değil, onun zımnında gizli olan sırları ve hakikatleri de idrak etmesi beklenir³. Mânâya bağlı olanın hidâyette, lafızların nakşına bağlı olanın ise dalâlette olduğu vurgulanır⁴. Bu, sâlikin mücâhede ve riyâzât ile bâtınî ruhunu zâhire çıkarması gibi bir çabayı gerektirir⁵.