Mücâhede kaç kademede ele alınır?

Mücâhede, tasavvuf disiplininin omurgasını oluşturan, sâlikin nefsiyle yaptığı sürekli bir iç savaştır²·⁴. Bu mücâdele, "küçük cihâddan büyük cihâda döndük; büyük cihâd nefsin cihâdıdır" hadîs-i şerîfiyle de vurgulandığı üzere, nefsin alçak isteklerine karşı kalbî bir mücadeledir. Mücâhedenin merhaleleri, sâlikin mânevî yolculuğundaki ilerleyişine göre farklılaşır:

1. Fizikî Riyazat: Bu ilk merhale, sâlikin bedenî arzularını kontrol altına almayı hedefler. Az yeme, az uyuma, az konuşma ve halvet gibi uygulamalarla nefs-i emmârenin şehvet, gazab, kibir, hırs gibi olumsuz özelliklerinin dizginlenmesi amaçlanır (K1-11; K2-T3). Bu, nefsin faydası olarak görülen her şeyden kaçınma ve nefse muhalefet zehrini içme sürecidir⁵.

2. Ahlâkî Mücâhede: Bu kademede sâlik, kibir, hased, hırs, riyâ gibi kötü huylarla mücadele eder. Nefs-i levvâme mertebesinde sâlik kendini kötülüklerinden dolayı levmeder, vicdanı uyanıktır ve tevbe, mücâhede, riyazat bu mertebede zuhûr eder. Kalbindeki dünya sevgisini, süslerin muhabbetini atmak için mücâhede gereklidir; zira bu sevgi ruhu öldüren bir düşmandır⁶.

3. Kalbî Mücâhede: Bu merhale, vesvese, hâtırât ve mâsivâ ile dolu kalbi temizlemeyi içerir. Sâlikin kalbi her an nefsiyle ve şeytanla savaş halindedir, gece ve gündüz ictihâda sarılmıştır⁷. Bu, nefs-i mülhime ve mutmainne mertebelerinde daha belirginleşen, kalbin Hak'ka yönelişini sağlayan bir mücadeledir.

4. Vücudî Mücâhede: En derin mücâhede kademesi olan bu merhale, sâlikin kendi "vücud iddiâsı"na karşı mücadelesidir ve fenâya açılır. Bu, dağ gibi olan enâniyetini ve varlığını koparma kudretini bahşeden bir mücâhededir⁸. Mücâhede, müşâhedenin tohumu olup, bu mücadele sonunda oluşan irfâniyet ile müşâhede kapıları açılır¹.