Mücâhede ve Müşâhede hangi noktada ayrışır?

Mücâhede, tasavvuf disiplininin omurgasını oluşturan, sâlikin nefsiyle giriştiği "büyük cihâd"dır. Bu, nefsin alçak isteklerine, kötü huylara (kibir, hased, hırs, riyâ) ve vesveselere karşı verilen kalbî bir mücadeledir. Mücâhede, fizikî riyazat (az yeme, az uyuma, az konuşma) ile başlayıp, ahlâkî ve kalbî temizlenmeyi kapsar. Risâle-i Gavsiyye'de belirtildiği üzere, mücâhede nefis için değil, Hakk için mücadele etmektir ve müşâhede denizlerinden bir denizdir; balıkları ise vâkıflardır¹. Mücâhede, müşâhedenin tohumudur¹.

Müşâhede ise, mücâhedenin neticesinde ortaya çıkan, sâlikin Hakk'ı kalp gözüyle görmesi, O'nun tecellîlerine şahit olması mertebesidir. Bu, "Allah'ı görüyormuşsun gibi ibâdet etmen" şeklinde tanımlanan ihsân makamıyla ilişkilidir. Müşâhede, ilme'l-yakîn'den sonra gelen 'ayne'l-yakîn mertebesidir; sâlik artık sadece bilmekle kalmaz, aynı zamanda görür³. Müşâhede mertebesinde sâlik, bütün fiillerin Hakk'tan zuhûr ettiğini (müşâhede-i fiil), Hakk'ın sıfatlarının kâinatta tezahürlerini (müşâhede-i sıfât) ve en derin mertebede Hakk'ın zâtının kendi mahalliyetinde tecellîsini (müşâhede-i zât) idrak eder.

Mücâhede ve müşâhede arasındaki temel ayrışma noktası, birinin hazırlık ve çaba, diğerinin ise sonuç ve idrak olmasıdır. Risâle-i Gavsiyye'de açıkça ifade edildiği gibi, "Mücâhedesi olmayanın müşâhedesi olmaz"². Mücâhede, müşâhedenin kapılarını açan anahtardır. Mücâhede ile oluşan irfâniyet, müşâhedenin açılmasına vesile olur². Bu bağlamda, mücâhede bir eylem ve süreçken, müşâhede bu eylemin getirdiği bir hâl ve idrak mertebesidir.