Mu'cize kalpte mi rûhta mı sırda mı tecellî eder?

Mu'cize, lügatte 'âciz bırakan, karşı konulamaz' anlamına gelir ve akâidde peygamberlerin nübüvvet iddiâsını ispata yarayan, âdetin dışında, taklit edilemeyen olağanüstü hâllerdir. Tasavvufta ise mu'cize, dış dünyaya yönelik bir 'ispat aleti' değil, peygamberin mahalliyet-i ulûhiyetinin zorunlu bir tezahürüdür. Hz. Musa'nın asâsı veya Hz. İsa'nın ölü diriltmesi gibi olaylar, Hak'ın peygamber mahallinde doğrudan tasarrufunun adıdır. Bu tür mu'cizeler, his gözüyle görülemeyen ruhları Hak ve hakikat tarafına celp etmek için, his gözlerine göstermek içindir².

Mu'cizenin tesiri, sâhib-i mu'cize ile saf ruh arasında his gözüyle görülemeyen bir rabıtaya ulaşmasıyla gerçekleşir; bu ittisal sebebiyle saf ruhun mu'cize sahibine bir incizabı zuhur eder ki buna "Nazar-ı evliyâ" denir⁴. Ancak, mu'cizenin gerçek anlamda fayda vermesi, kalbin Allah Teâlâ'nın nûr-i îmânıyla münevver kılınmasına bağlıdır³. Kalp, bütün esmânın tecelli alanıdır ve arındığında Hakk'ın aynası olur⁵. "Ben göklere ve yere sığmadım, ancak mü'min kulumun kalbine sığdım" kudsî hadisi⁶, kalbin ilâhî tecellîlere mazhar olma potansiyelini gösterir. Dolayısıyla, mu'cize doğrudan kalpte tecellî etmese de, kalbin îmân ve marifetle aydınlanması, mu'cizenin hakikatini idrak etmenin ve ondan feyz almanın temel şartıdır. Ruh ise, ilm-i ledün gibi vehbî bilgilerin mahalli olmakla birlikte⁷, mu'cizenin doğrudan tecellî mahalli olarak değil, mu'cize sahibine çekim duyan bir latîfe olarak işlev görür⁴. Sır ise, vahdet ve hüvviyet gibi en derin tecellîlerin mahalli olup, mu'cize gibi dışa dönük bir ispat fiilinden ziyade, daha içsel ve zâtî hakikatlerle ilişkilidir.