Mükâşefe kavramı hangi durumlarda bozulur veya gizlenir?

Mükâşefe, tasavvufta sâlikin kalbine inen doğrudan idrâkler olup, perdenin kalkması ve gizliliğin ortadan kalkması demektir¹. Bu hâl, sâlikin mücâhede neticesinde tezkiyeyi kemâle erdirmesiyle Hak tarafından bahşedilir. Ancak mükâşefe hâli, üç temel sebeple bozulabilir veya gizlenebilir: niyetin bozulması, şer'î edebin terk edilmesi ve gaflet ile ülfet.

Niyetin bozulması, mükâşefeyi gizleyen en önemli etkenlerden biridir. Hadîs-i şerîfte belirtildiği üzere "Ameller niyetlere göredir" (Buhârî, Bed'ü'l-vahy 1) prensibi, tasavvufun temelini oluşturur. Sâlikin niyetine riyâ (ameli halk için yapma), sum'a (amelinin işitilmesini isteme) veya ucb (kendi amelini beğenme) gibi âfetler karıştığında, bu hâller "şirk-i hafî" olarak kabul edilir ve mükâşefenin tahakkuk etmesini engeller, gizlenmesine yol açar.

Şer'î edebin terk edilmesi de mükâşefenin bozulmasına neden olur. Bir hâl ne kadar yüksek görünse de, şer'î ölçülere uygun olmadığı sürece istidrâçtır; yani Hak'tan değil, nefisten veya cinden kaynaklanır. İbn Arabî'nin de belirttiği gibi, "Şer'a muvâfık olmayan keşf, keşf değil, hayâldir". Bu durum, mürşidsiz sülûk veya sünnete uygun olmayan zikir gibi uygulamalarda ortaya çıkabilir.

Son olarak, gaflet ve ülfet mükâşefenin gizlenmesine yol açar. Sâlik, hâlin sahibinden gâfil olup hâle âşık olursa, mükâşefe gizlenir. Bu durum, "Onlar Allâh'ı unuttular, Allâh da onları unutturdu" (Haşr 59/19) âyetiyle açıklanır. Bazen bu gizlenme (kabz hâli), bekâ-i tâm öncesinde sâliki temkîne hazırlayan bir lütuf olarak da tecelli edebilir. İçsel olan kuvvet bulduğunda dışsalın hükümleri gizlenir; ruhanî hükümler üstün geldiğinde nefsanî sıfatlar gizlenir². Kulun kulluğu gizlenir ve Hakk ismi kalır³.