Müşâhede kavramının irfânî tanımı, akâidî tanımından nasıl ayrılır?

Müşâhede, tasavvuf sülûkunun ileri mertebelerinden olup, mârifetin somut tezâhürü ve fenânın eşiğidir. Akâidde, Ehl-i Sünnet âlimleri Allah'ın dünya gözüyle görülebileceğine inanmakla birlikte, bu inanç genellikle bir müşâhede tecrübesine dayanmaz; "olabilir, görülebilir" hükmüne sahiptirler². Oysa irfânî müşâhede, sâlikin Hak'ı kalp gözüyle görmesi, O'nun esmâ ve sıfâtının doğrudan tezâhürlerine şâhid olmasıdır. Bu, "ilme'l-yakîn" seviyesindeki bilgiden öte, "ayne'l-yakîn" mertebesiyle bağlantılıdır; yani sâlik artık "biliyor" değil, "görüyor"dur.

İrfânî müşâhede, sâlikin kendi kalbini Hak'ın gözetimi altında tuttuğu murâkabe hâlinin bir neticesi olarak ortaya çıkar. Bu mertebede sâlik, Hak'tan gelen emirleri vasıtasız olarak alır ve hayalinde var ettiği Rabb'a değil, gerçek Rabb'a, Rabb-ül erbâb'a yönelir³. Akâidde, her inanç sahibi Hak'ı kendi i'tikâdı suretinde müşâhede eder ve meşhûd olan Hak, kulun i'tikâdının aynı olur⁴·⁶. Ancak irfânî müşâhede, bu i'tikâdî sınırlamaların ötesine geçerek, Hak'ın âlem suretlerinde ve kendi nefiste zuhûrunu idrâk etmeyi içerir⁵. Bu makamda sâlik, güç, kuvvet ve iradenin yalnızca Hak'ta olduğunu müşâhede eder⁷. Müşâhede makamına erişen kemâl mertebesindeki zât, artık bu konuda yazılmış kitaplara ve mürşid rehberliğine ihtiyaç duymaz, çünkü ilâhî hakikatleri bizzat müşâhede etmektedir⁸. Bu, hayatını Hakk'ı müşâhede ile geçiren, kendilerinden haberli ve ne olduklarını bilen kişilerin ulaştığı bir mertebedir⁹·¹⁰.