Mûseviyye Fassı'nın iki şerh çizgisi arasındaki ortak zemin nedir?

Mûseviyye Fassı'nın iki şerhi arasındaki ortak zemin, ilim mertebesinin iki yönlü bir tamamlanışa sahip olduğu hakikatidir. Bu iki yön, öncesiz olan Zât'ın ilmi ve sonradan olan mümkün varlığın ilmi olarak ifade edilir¹. Bu, Hak'ın esmâ ve sıfatlarının tecellî ettiği vâhidiyyet mertebesiyle ilişkilidir; zira vâhidiyyet, kesretin menşei olup ilâhî esmâ ve sıfatların tafsîl bulduğu teklik kademesidir. Bu iki ilim veçhesi, Zâtî ve sıfatî ilim olarak da adlandırılmakta ve bu konudaki ayrıntıların Şîs ve Lokman Fassları'nda bulunduğu belirtilmektedir¹.

Her iki şerh de, bu ilim mertebesi bahsinde aklın ayağının kayabileceği ve Yüce Allah'a noksanlık isnat edilebileceği uyarısını içermektedir¹. Bu durum, tasavvufta mükâşefe yoluyla elde edilen doğrudan idrâklerin önemini gösterir; zira mükâşefe, sâlikin gayb âleminden veya Hak'tan kalbine inen idrâklerdir ve mücâhedenin meyvesidir. İlim mertebesinin bu iki veçhesi, âlemin sûretlerinin, mutlak Zât'ın isim ve sıfatlarının tecellîlerinden ibaret olduğu ve bu tecellilerin yoğun varlıklarının, en latif Zât'ın mertebe mertebe tenezzülünden başka bir şey olmadığı anlayışıyla da örtüşür². Necdet Ardıç'ın da belirttiği gibi, Fusûsu'l-Hikem'deki Mûsâ Fassı'nda beyan buyurulan ince anlamlar (nükteler) bu tür derin idrâklere şahitlik eder³. Bu ortak zemin, Mûsâ (a.s.)'ın melek vasıtası olmaksızın Allah Teâlâ hazretlerinden ilim ahzetmesi ve O'nunla tekellüm etmesi gibi ulvî mertebesiyle de bağlantılıdır⁴.