Nefs-i emmâre ile Nefs-i levvâme aynı kaynaktan mı doğar?
Nefs-i emmâre ve nefs-i levvâme, tasavvufî sülûkun farklı mertebeleri olmakla birlikte, aynı "nefs" kavramının farklı tezahürleridir. Kaynaklar, nefsin iki türlü olduğunu belirtir: birincisi emmâre, levvâme, mülhime gibi mertebeleri içeren ve terbiye edilmesi gereken yönü; diğeri ise varlığın gerçeği, özü ve aslı olan nefs. Bu bağlamda, emmâre ve levvâme, nefsin terbiye edilmesi gereken yönünün başlangıç ve ikinci basamaklarını oluşturur ve her ikisi de aynı temel nefs cevherinden neşet eder.
Detaylı cevap
Tasavvufî anlayışa göre nefs, genel bir kavram olup, farklı haller ve mertebeler gösterir. Kaynaklar, nefsin "emmâre, levvâme, mülhime vb. yönüyle bildiğimiz nefs" ve "o varlığın gerçeği özü, aslı olan nefs" olmak üzere iki temel türünden bahseder¹·²·³·⁴. Nefs-i emmâre ve nefs-i levvâme, bu ilk türün, yani terbiye edilmesi gereken nefsin mertebeleridir. Nefs-i emmâre, yedi nefs mertebesinin en alt basamağı olup "kötülüğü emredici nefs" anlamına gelir. Bu mertebede sâlik, kötülüğü kötülük olarak görmez ve nefsinin emirlerini kendi seçimi sanır; avâmm-ı insanın mertebesidir. Nefs-i levvâme ise, yedi nefs mertebesinin ikincisi olup "kınayan nefs" demektir. Bu mertebede sâlik, günahlarını yapar ancak ardından nefsini kınar, pişmanlık duyar ve tevbeye yönelir.
Emmâre nefs, varlığının sahipliğini ve ilâhlığını iddia ederken, levvâme nefs bu ilâhlığından rahatsız olan ve kurtulmaya çalışandır⁵. Her iki nefs mertebesi de aynı temel nefs cevherinden kaynaklanır; aralarındaki fark, nefsin şuur ve idrak düzeyindeki değişimdir. Emmâre nefs, "kesif bulut" mesabesinde iken, levvâme nefs "sis" mesabesindedir⁶. Tarikatlarda nefs terbiyesine genellikle levvâme nefs mertebesinden başlandığı belirtilir, zira nefs-i emmâre zâhir hükmüyle yaşayan kişilerin tesiri altında olan ve genel olarak her birimde mevcut olan bir haldir⁷. Bu durum, emmâre ve levvâmenin aynı nefsin farklı halleri olduğunu, ancak levvâmenin sülûk için daha uygun bir başlangıç noktası teşkil ettiğini gösterir. Nefs-i emmârenin tamamen ölmesi söz konusu değildir; eğitilmesi gerekir ve eğitildiğinde kişiye yardımcı olur⁸. Bu da nefsin özünün değişmediğini, ancak hallerinin terbiye ile dönüştüğünü ifade eder.
Kaynaklar
Cevap metnindeki ¹ ² ³ numaraları aşağıdaki kaynaklara karşılıktır — her biri kitabın tam sayfasına götürür.
- 1Altı Peygamber (Cilt 4) · s.88“Nefs iki türlüdür, birincisi emmâre, levvâme, mülhime vb. yönüyle bildiğimiz nefs, diğeri ise o varlığın gerçeği özü, aslı olan nefstir. Geniş ve yaygın mânâda ”Oku
- 2Tâ-Hâ Sûresi · s.30“Nefs iki türlüdür, birincisi emmâre, levvâme, mülhime vb. yönüyle bildiğimiz nefs, diğeri ise o varlığın gerçeği özü, aslı olan nefstir. Geniş ve yaygın mânâda ”Oku
- 3Kamer Sûresi · s.147“Nefs iki türlüdür, birincisi emmâre, levvâme, mülhime vb. yönüyle bildiğimiz nefs, diğeri ise o varlığın gerçeği özü, aslı olan nefstir. Geniş ve yaygın mânâda ”Oku
- 4Ahzâb Sûresi · s.220“Nefs iki türlüdür, birincisi emmâre, levvâme, mülhime vb. yönüyle bildiğimiz nefs, diğeri ise o varlığın gerçeği özü, aslı olan nefstir. Geniş ve yaygın mânâda ”Oku
- 5Bakara Dosyası · s.105“Emmâre nefs varlığı ve varlığının sahipliğini, ilâhlığını iddia eder, levvâme nefs ise bu ilâhlığından rahatsız olan kurtulmaya çalışandır. Tanrının tanrılığınd”Oku
- 6Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 7 · s.598““Bulut”tan murâd, nefs-i emmâre ve “sis"ten murâd, nefs-i levvâme ve mülhimedir. ... Ya'ni, “Hak Teâlâ hazretleri lutuf ve inâyeti ile hem kesif bulut mesâbesin”Oku
- 7Mir'at-ül İrfân ve Şerhi · s.83“Emmare yönüyle nefs, kötülükleri emreden duygu mânâsınadır. Bu nefs târifi beşeriyet yönlü bir ifâdedir. Tarikatlarda yapılan nefs terbiyesine ise aslında levvâ”Oku
- 8Sohbet Arası Sohbetler CD 14 (2003) · s.53“Bunların hepsi nefs-i emmare. Bunları parçala diyor evvela, paramparça. Ama baştan alıştır onları diyor, eğit. Nefs-i emmareyi eğit. Nefs-i emmarenin ölmesi diy”Oku
İlgili sorular
Bu cevap, adı geçen eserlerden derlenmiş yapay zekâ destekli bir özettir; dinî hüküm veya fetva değildir. İlim için kaynaklara başvurarak doğrulamanız tavsiye edilir.