Nefs-i mülhime ile Nefs-i mutmainne arasındaki fark nedir?

Nefs-i Mülhime, Nefs-i Levvâme'den sonra gelen, sâlikin içsel rehberliğe geçtiği kritik bir mertebedir. Bu aşamada sâlik, kendi dar aklının ötesinde bir kaynaktan ilhâm almaya başlar ve vicdanının sesi netleşir². Şems Sûresi'nin 7-8. ayetlerinde geçen "fe-elhemehâ fücûrahâ ve takvâhâ" (ona fücur ve takvâyı ilhâm etti) ifadesi, bu mertebenin temelini oluşturur; sâlik iyi ile kötüyü kalbinden gelen ilhâm yoluyla ayırt eder. Mülhime nefs, uyarıcı bir iç sese sahiptir; günahı önlemeden önce "şunu yapma" diyen bir ikaz mekanizması devreye girer. Ancak bu mertebede, sâlik hala kararsızlıklar yaşayabilir ve nefsâni tuzaklara düşme ihtimali vardır¹·³. Mülhime mertebesinde insanın zihni açılmaya başlar ve dışarıdan bilgi girişi olur, ancak bu bilgiler arasında yanıltıcı "eksi sinyaller" de bulunabilir; bunları ayırt etmek için mutmainne mertebesine ulaşmak gerekir⁴.

Nefs-i Mutmainne ise, Nefs-i Mülhime'den sonra gelen, sülûkun dördüncü ve orta basamağıdır⁵. Bu mertebede sâlikin kalbi sâkinleşmiş, huzura ermiş ve Hak ile tam bir tatmine ulaşmıştır. Fecr Sûresi'nin 27-30. ayetleri ("yâ eyyetühe'n-nefsu'l-mutmainneh, irci'î ilâ rabbike râdıyeten merdıyyeh...") bu mertebenin mesnedidir ve nefsin Rabbine râzı olarak dönmesini ifade eder. Mutmainne nefs, mülhimenin aksine, artık kararsızlık ve sıkıntı yaşamaz; dünya olayları karşısında panik yapmaz, sâkindir. Bu mertebeye ulaşan sâlik, ibadetlerden lezzet alır, halka karşı şefkat duyar ve Hak sevgisi vazgeçilmez hale gelir. Nefs-i Mutmainne'ye gelindiğinde, evham ve hayali girişler kesilir, sadece hakiki ilhâmlar açılır⁴. Sâlik, mutmainne makamına gelmedikçe nefsâni azaptan kurtulamaz, çünkü nefs kendi arzularına doymak bilmez⁶·⁷. Bu mertebe, nefsin dünyadan ve ahiretten alakasını kesip tamamen Hakk'a döndüğü, tamah ve korkunun kalmadığı bir aşamadır⁸.