Nûhiyye Fassı'nın iki şerh çizgisi arasındaki ortak zemin nedir?

Nûhiyye Fassı'nın iki şerhinde ortak olarak ele alınan temel mesele, ilim mertebesinin iki vecihle, yani öncesiz olan Zât'ın ilmi ile sonradan olan mümkün varlığın ilmi ile kâmil olmasıdır¹. Bu iki yönlü ilim anlayışı, tasavvufî düşüncede Allah'ın mutlak ilmi ile yaratılmışların sınırlı ilmi arasındaki ilişkiyi açıklamaktadır. Zâtî ve sıfatî ilme dair ayrıntılar, bu konunun daha iyi anlaşılması için Şîs Fassı ve Lokman Fassı'na müracaat edilmesini gerektirmektedir¹. Zira bu bahiste aklın ayağı kayabilir ve Yüce Allah'a noksanlık isnat edildiği zannedilebilir¹. Bu durum, Hak ve nefsin failiyetini ve yerilen ile övülen şeylerin Allah'a dönmesi niteliğini ele alan İbrahim Fassı'ndaki meselelerle de bağlantılıdır². Ahmed Avni Bey'in Mûsâ Fassı'nın ilk şerhinde "a'râz" olarak tespit ettiği kelimeyi ikinci şerhte "ağrâz" şeklinde yazması ve bunu tercümeye yansıtması, şerhlerin metin üzerindeki hassasiyetini ve farklı yorumlama yaklaşımlarını göstermektedir³. Bu şerhler, âlemin sûretlerinin, mutlak Zât'ın isim ve sıfatlarının tecellilerinden ve bu tecellilerin yoğun varlıklarının da en latif Zât'ın mertebe mertebe tenezzülünden ibaret olduğunu vurgular⁴.