Rabb-ı Hâs nedir?

Rabb-ı Hâs kavramı, tasavvufta Hak'ın rubûbiyyet sıfatının (terbiye edicilik) her varlık üzerindeki bireysel tecellisini ifade eder⁵·⁴. Genel anlamda "Allah" olarak bilinen Rabbü'l-erbâb'dan (Rablerin Rabbi) farklı olarak, Rabb-ı Hâs, kişiyi genel manada hükmü altında tutan Esmaü'l-Hüsnâ'dan bir isimdir⁶. Bu ismin özellikleri o kişide daha çok zuhur eder, ancak bütün isimler bütün kişilerde mevcuttur⁶. Her varlığın, gerek canlı gerek cansız, insan ve diğer varlık türünde ne varsa, bir Rabb-ı Hâssı vardır; bu, o mevcudun has terbiye edicisidir². Örneğin, bir çocuğun ilk Rabb-ı Hâssı annesidir; çocuk sıkıştığında ilk ona sarılır².

Rabb-ı Hâs, A'yân-ı Sâbite'nin programına göre o varlığın Rabb'ı olmakta ve o Rabb'ın hususiyeti nedeniyle bir fiil ortaya çıkmaktadır⁷. Hz. İsmail (a.s.)'ın kıssasında olduğu gibi, istidadı ve Rabb'ından talep ettiğine ittila sebebiyle, yani bunu idrak etme sebebiyle Rabb-ı Hâs indinde marzidir (razı olunmuştur)⁸·⁷. Bu durum, Rabb-ı Hâs'ın o mevcudun üzerine rububiyetini ibka etmesi ve onun istidadı hasebiyle ona tecelli edip ef'alini onda izhar etmesiyle gerçekleşir⁷. Mevcut da kendi Rabb'ından razıdır, çünkü var olmayı O sağlamıştır⁹.

İrfanî eğitimle Rabb-ı Hâs'tan Rabbü'l-erbâb'a yükselme imkanı vardır⁶. Eğer kişi kendi Rabb-ı Hâssını idrak edemezse, Rabbü'l-erbâb'a yol bulamaz; çünkü küçüğü bilmeyen büyüğü hiç bilemez³. Rabb-ı Hâs, nasiyesinden tutup kendi sırat-ı müstakiminde o mazharı çeke çeke kendi kemaline götürür³. Bu idrak, kişinin tek bir ahlakta kalmasını engeller ve birçok Rabb-ı Hâs'ın tesirini bilerek Rabbü'l-erbâb'a ulaşmayı mümkün kılar¹⁰.