Riyâ kavramının sâlikteki işleyişi nedir?

Riyâ, tasavvuf ahlâkında kalbin dört temel hastalığından biri olarak kabul edilir: kibir, ucb, hased ve riyâ. Bu hastalıkların ortak kökeni, kalbin Hak'tan halka dönmesidir. Sâlikin amellerinde riyâya düşmesi, niyetin bozulmasıyla başlar; bu, amelin Hak için değil, başkalarının takdirini kazanmak için yapılması demektir. Mesnevî-i Şerîf'te belirtildiği üzere, riyâ ve hilenin parlaklığı geçicidir, şimşeğe benzer; Hak yolunun sâlikleri için bir fayda değil, aksine bir tehlikedir³.

Riyânın sâlikteki işleyişi çeşitli katmanlarda görülebilir:

1. Riyâ-yı sırf: Sâlikin amelini sadece başkaları görsün diye yapması, niyetin doğrudan halka yönelik olmasıdır.
2. Riyâ-yı muhtelit: Niyetin karışık olması; hem Hak için hem de halk için amel etme durumudur.
3. Riyâ-yı hafî: Sâlikin kendisinin bile fark etmediği gizli riyâ hâlidir. Örneğin, insanlar arasında namazını uzatması veya başkasına nasihat ederken kendisini örnek göstermesi gibi.
4. Riyâ-yı esfel: En derin riyâ hâli olup, sâlikin "Allah için yapıyorum" diye kendini ikna ederken aslında nefsini tatmin etmesidir.

Sâlikin namazlarında, oruçlarında ve mücahedelerinde ucub, kibir ve riyâ gibi fesatlara maruz kalma korkusu vardır; zira bu hâllerde nefsin varlığıyla Hakk'a ibadet etme durumu söz konusudur⁴. Riyâ, kişinin aklının fazilet kimyasını talep etmeyip, gösterişe yenik düşmesiyle de ilişkilendirilir⁵. Bu durum, sâlikin sıdk ve ihlâs yerine tezvir ve riyâ coşkusuna kapılmasına neden olabilir⁶. Riyâdan kurtulmak için niyet murakabesi, gizli amelleri artırma ve ihlâs zikri gibi tedbirler önerilir.