Rubûbiyyet kavramı hangi farklı dillerde (lugat / akâid / mârifet) ele alınır?

Tasavvufî kavramların çok katmanlı yapısı gereği, rubûbiyyet de lugat, akâid ve mârifet dillerinde farklı derinliklerde incelenir. Bu üç dil, kavramın zâhirî anlamından bâtınî hakikatine doğru bir yükselişi temsil eder.

Lugat Dili: Rubûbiyyet kelimesinin sözlük anlamı, 'rabblık, rabb olma sıfatı, terbiye edicilik'tir. Bu dil, kelimenin etimolojik kökenine ve herkesin paylaştığı zâhirî mânâsına odaklanır. Örneğin, müfessirler ayetlere lügat mânâsı ile bakarak "zü mirre" gibi kelimeleri "kuvvet, akıl, sağlamlık" veya "halk, hasen, güzellik" olarak anlamlandırabilirler²·³. Bu, kelimenin mecâzi olmayan gerçek anlamını ifade eder⁴.

Akâid Dili: Bu dilde rubûbiyyet, kelâm ve fıkıh ilmindeki tanımıyla, Allah'ın 'er-Rabb' isminin tezâhürü olarak kabul edilir. Bu, kâinatı terbiye eden, yetiştiren ve ihtiyaçları gideren vechesidir. Fâtiha Sûresi'ndeki "el-hamdu lillâhi rabbi'l-âlemîn" (hamd âlemlerin Rabb'i Allah'ındır) ayeti, rubûbiyyetin temel mesnedidir. 'Rabb' kelimesi, 'terbiye eden tek varlık'ı ifade eder ve 'Allah' ulûhiyyet ismini, 'Rabb' ise rubûbiyyet ismini, yani terbiye eden ve yetiştiren veçhesini belirtir. Tevhîd-i rubûbiyyet, "Allah benim Rabb'imdir, beni terbiye eden yegâne" kabulünü içerir.

Mârifet Dili: İrfan ve tasavvuftaki bâtınî hakikati ifade eden mârifet dilinde rubûbiyyet, akâidi aşan bir idrakle ele alınır. Bu mertebede, rubûbiyyetin kayıtsız ve mutlak olduğu, aynı zamanda "Rabb-i Hâss" ve "Rabbü'l-erbâb" kavramlarıyla derinleştiği görülür¹. Her varlığın a'yân-ı sâbitesinde hangi isimle terbiye edileceği ezelde takdir edilmiştir ve o isim, o varlığın Rabb-i Hâss'ıdır¹. Bu Rabb-i Hâss'lar farklı olsa da hepsi Rabbü'l-erbâb'a bağlıdır ve Allah'ın rubûbiyyet mertebesindeki muhtelif tecellîleridir¹. "Nefsini bilen Rabb'ini bilir" hükmüyle, kendi nefislerinde bulunan rubûbiyyet hakikatleri ile Rabbü'l-erbâb'ı idrak etmek, mârifet dilinin bir veçhesidir⁵·⁶·⁷. Bu, Allah ism-i câmisini olabildiğince her mertebesi itibarıyla, en geniş mânâda idrak etmeyi sağlar⁵.