Rûh hangi aşamalardan geçer?

Rûhun geçirdiği aşamalar, sâlikin mânevî yolculuğunda katettiği mertebeleri ifade eder. İlk aşamada sâlik, varlığının sadece ceset ve kalıptan ibaret olmadığını, kendine has bir rûhun mevcut olduğunu idrak eder. Bu, kişinin kendi ruhâniyetini keşfettiği ilk adımdır³. Ancak bu aşamada hâlâ kendi rûhu ile âlemin rûhu arasında bir ayrılık hükmü vardır.

İkinci aşamada sâlik, âlemdeki Küllî Rûh'u müşâhede eder ve kendi cüz'î rûhunun bu Küllî Rûh'tan menşe aldığını fark eder. Bu idrak, rûhun ilâhî kaynaklı olduğunu gösteren Hicr 29'daki "ve nefahtu fîhi min rûhî" (ona kendi rûhumdan üfledim) ayetinin tasavvufî bir tezâhürüdür.

Üçüncü aşama, "üçüncü tur" olarak adlandırılır ve burada cüz'î rûh, Küllî Rûh'ta fânî ve yok görülür. Sâlik, kendi rûhunun Küllî Rûh'a, aklının ise Akl-ı Küll'e mensup olduğunu "hakkal yakîn" müşâhede eder. Bu, kişinin kendi varlığını, bedenen ve rûhen yok sayarak, Küllî Rûh ile zinde bulduğu bir mertebedir²·⁴. Bu aşamada kişi, "Benim bir ruhum var, ince tarafım var ve bu ceset kaybolacak. Ben ruhumla öteki âlemde yaşayacağım. Benim gerçek varlığım ruhumdur" der, ancak gerçekte bu da değildir; zira rûh da ceset gibi mahluktur⁵.

Dördüncü turda ise sâlik, kendi rûhunu rûh-u izâfîde fânî gördükten sonra, rûh-u izâfîyi dahi Hakk'ın Zâtı'nda mahvolmuş, yok olmuş olarak müşâhede eder. Bu mertebede parçalanmaktan ve bütünlenmekten kurtulur; bütün fiilleri Hakk'ın fiilinde, bütün esmâ ve sıfatı Hakk'ın esmâ ve sıfatında, bütün zâtları da Hakk'ın Zâtı'nda yok olmuş görüp ilmelyakîn ve hakkalyakîn müşâhede hâline geçer⁶. Bu aşamalar, rûhun kendi âleminden bu âleme nüzûlünü ve buradan tekrar kendi âlemine urûcunu temsil eden "kavs-i nüzûl" ve "kavs-i urûc" hareketinin bir parçasıdır. Rûhların geldikleri âleme yükselmeleri için arınmaları ve yetkinleşmeleri gerekir¹.