Rûh kalpte mi rûhta mı sırda mı tecellî eder?

Tasavvufta rûh, insanın bâtınî yapısının önemli bir mertebesidir ve "can, soluk, ruhânî varlık" anlamlarına gelir. Kur'ân-ı Kerîm'de "Rûh, Rabbim'in emrindendir" (İsrâ 17/85) ayetiyle mâhiyetinin sırrî olduğuna işaret edilir. Rûh, kendi mertebesinde nûr-u Muhammedî, hayât-ı sermedî ve ilm-i ledün gibi hâllerle irtibatlıdır. İlm-i ledün, tahsil ile kazanılmayan, Hakk'ın Zâtî tecellîsi olan vehbî bilgidir⁵. Mûsâ-Hızır kıssasındaki ledünnî bilgi rûhta tezahür eder.

Rûhânî tecellîler kalpte de görülebilir. Gönül aynası beşerî sıfatlardan arındığında, bazı rûhânî sıfatlar kalbe tecellî eder ve bu, rûhânî nurların üstün gelmesinden kaynaklanır¹·². Kalp, tecellî-i ilâhînin ilk kapısıdır ve huşû, sekîne, muhabbet gibi hâllerin zâhir olduğu yerdir. Rûh, Allah'tan aldığı irade ile kalpte hükümran olur ve kalp, rûhun nurunu nefse geçirir⁶. Başlangıçta rûh, kalpten daha yüce bir mertebeye sahip görünür çünkü ilk feyz ondan kalbe akar⁴. Ancak kalp, Hakk'ın Rahmânî sıfatlarının tecellîsine arş kılındığında, rûhun da üstünde bir dereceye yükselebilir⁴.

Sır ise rûhtan daha latîf bir mertebedir³. Sır, Hak ile abd arasındaki mahremdir ve vahdet, hüvviyet gibi en derin tecellîlerin mahalli olarak kabul edilir. Sırrın müşâhede mahalli olduğu belirtilir³. Mükâşefe, perdenin kalkması ve Hakk'ın sâlike zât, sıfat veya fiiller yönünden tecellîsidir⁷. Rûhânî tecellî ile Rabbânî tecellî arasındaki fark, rûhânî tecellînin sonradan olma (hudûs) damgasını taşımasıdır; beşerî sıfatları giderse de tamamen yok edemez². Bu durum, rûhun kendi mertebesinde, kalpte ve sırda farklı yoğunluk ve nitelikte tecellî ettiğini gösterir.