Salât-ı Dâim kavramı hangi durumlarda bozulur veya gizlenir?

Salât-ı Dâim, sâlikin kâinatın sürekli namazına şuurla eşlik ettiği, her nefeste Hakk ile irtibat kurduğu bir makamdır¹. Bu hâl, beş vakit namazın ötesinde, tüm yaşantıyı kapsayan bir idrak ve müşâhede düzeyidir². Ancak tasavvufî bir hâl olan Salât-ı Dâim de, diğer hâller gibi belirli durumlar karşısında bozulma veya gizlenme tehlikesiyle karşı karşıyadır.

Bu hâlin bozulmasına veya gizlenmesine yol açan ilk durum niyetin bozulmasıdır. Sâlikin amellerine riyâ (Allah için yapılan ameli halka gösterme), sum'a (amelinin duyulmasını isteme) veya ucb (kendi amelini beğenme) gibi unsurlar karışırsa, hâl tahakkuk etmez ve gizlenir. Bu durum, "Ameller niyetlere göredir" (Buhârî, Bed'ü'l-vahy 1) hadisiyle açıklanır ve bu üç âfet "şirk-i hafî" olarak nitelendirilir.

İkinci sebep, şer'î edebin terk edilmesidir. Bir hâl ne kadar yüce görünse de, şer'î ölçülere uygun olmadığı sürece istidrâc olarak kabul edilir; yani Hak'tan değil, nefsten veya şeytandan gelir. Salât-ı Dâim'e ulaşan bir sâlikin dahi fiziksel namazını terk etmemesi gerektiği vurgulanır; zira fiziksel namaz, Salât-ı Dâim'e geçiş için bir köprüdür ve geri dönme ihtiyacı hâsıl olduğunda bu köprünün yerinde durması gerekir². Şer'î edebin terki, bu köprüyü yıkmak anlamına gelir.

Üçüncü durum ise gaflet ve ülfettir. Sâlik, hâlin sahibi olan Allah'tan gâfil olup, hâlin kendisine âşık olursa, hâl gizlenir. Bu, "Onlar Allâh'ı unuttular, Allâh da onları unutturdu" (Haşr 59/19) ayetiyle açıklanır. Salât-ı Dâim, sürekli olarak Hakk'ı müşâhede hâli olduğundan³, bu müşâhedenin kaynağı olan Hak'tan gâfil olmak, hâlin özünü kaybetmesine neden olur. Bazen bu gizlenme (kabz hâli), sâliki bekâ-i tâm öncesi temkîne hazırlayan bir lütuf olarak da tecelli edebilir.