Sâlik için Ârif ne anlama gelir?

Sâlikin yolculuğunda ârif, mârifet makamına ulaşmış, Hak'ı tanıyan ve bilen kişidir. Bu tanıma, sadece zâhirî bilgiyle sınırlı kalmayıp, müşâhede ve zevk yoluyla elde edilen derin bir idrakı ifade eder. Ârif, âlimden farklı olarak bilgiyi yaşamış, Hakikat'e şahit olmuş kimsedir. Klasik tasavvufî ifadeyle "el-âlim ya'rifu, el-ârif yeşhedu" (âlim bilir, ârif şahit olur). Bu şahitlik, sâlikin nefsini tanıyarak Rabb'ini tanımasıyla başlar ("men arefe nefsehû fa-kad arefe rabbeh") ve mârifetin en yüksek mertebesi olan Hakk'el-yakîn'e ulaşır.

Ârif, sülûkun kemâl noktası olan "sahv-i ba'de's-sekr" hâlini yaşayan kişidir. Bu hâl, sâlikin sekr (mest olma) hâlinden sonra ayıklığa dönmesi, yani Hak ile birlikte ama aklı yerinde olmasıdır. Bu mertebede ârif, Hak'la birlikte halka dönmüş, şerîate sıkı bağlılığını sürdüren ve mürşidlik kapasitesine sahip bir rehberdir. Ârifin sözleri, maddî ve suretî anlamların ötesinde bâtınî hakikatleri ifade eder; örneğin, "şarap" dediğinde maddî üzüm suyundan yapılmış şarabı değil, manevî bir hakikati kasteder¹. Ârif, Hak'ın sonsuz incelikteki mutlak varlığını manevî şekillerle ve âlemin yoğun şekilleriyle idrak eder². Bu nedenle, ârifin suskunluğu dahi derin anlamlar taşır ve onun bâtınında gizli olan hakikatleri yansıtır³.