Sâlik, Muhammediyye Fassı'nın hikmetini hangi amelle pekiştirir?

Sâlikin Muhammediyye Fassı'nın hikmetini pekiştirmesi, öncelikle ihlâsın hakikatini idrâk etmesiyle mümkündür. Bu idrâk, sâlikin yaptığı amellerin kendi çabasıyla değil, tamamen Hakk'ın lütuf ve keremiyle meydana geldiğini bilmesidir¹. Bu sayede sâlik, amellerine herhangi bir mükemmellik atfetmez; çünkü nefis kusurlu olduğundan, amel de noksan ve kusurludur. Sâlik, bütün gayretine rağmen ibadetlerini kendisine nispet etmekten haya eder, zira kullukla emrolunmuştur ve efendisinin emirlerini yerine getirmek onun asli vazifesidir¹.

Bu şuurla sâlik, hakiki hedefin amellerin çokluğunu biriktirmek değil, Hakk'ın mârifetine ermek ve O'nda fenâ bulmak olduğunu idrak eder. Amellerini beğenmesi veya onlarla oyalanması, onu asıl gayesinden, yani Allah'a vuslattan alıkoyacaktır¹. İkinci mertebe ise, sâlikin şerîatın zâhirini ihmal etmesine yol açabilecek müşâhededen sakınması ve bütün amellerinin Hakk'ın tevfîki sayesinde gerçekleştiğini bilmesidir. Sûfîlere göre sâlik, müşâhede hâlinde iki yanılgıya düşebilir: İlki, amelini kendisine değil Hakk'a nispet ettiği için onu kusursuz ve mükemmel görmesi; ikincisi ise, kulluk görevlerini yerine getirmede gayret göstermemesidir¹.

Hakîkat-i Muhammediyye, tasavvuf metafiziğinin en yüksek kavramı olup, Hz. Muhammed'in temsil ettiği kemâlât mertebesidir (Hakîkat-i Muhammediyye; Mertebe-i Muhammediyye). O, bütün taayyünlerin başlangıcı ve kemâlâtı kuşatmıştır²·³. Bu hikmet, Peygamber Efendimizin hakikati itibarıyla ferdiyetin kemâlini ifade eden "hikmet-i ferdiyye" ile vasıflandırılmıştır⁴·⁵. Bu nedenle sâlikin amellerini Hakk'a nispet etmesi, bu yüksek hakikatin idrâkine uygun bir ameldir.