Sâlikte Hakîkat mı önce gelir, Mârifet mi?

Tasavvufî sülûk, şerîat, tarîkat, hakîkat ve mârifet olmak üzere dört mertebeden oluşur. Bu mertebeler hiyerarşik bir sıra takip eder ve sâlikin manevî yolculuğundaki ilerleyişini gösterir. İlk olarak şerîat ile dış kurallar öğrenilir ve uygulanır. Ardından tarîkat ile sülûka girilir, mürşidle bağ kurulur ve virdler çekilir. Bu iki mertebeden sonra hakîkat gelir. Hakîkat, Hak'kın bizzat müşâhede edildiği, eşyanın hakikî yüzünün açıldığı kademedir. Bu mertebede sâlik, olayların ardındaki Hak'kın hükmünü görmeye başlar, şerîatın bâtını açılır ve kalbî hâller akla hâkim olur. Hakîkat mertebesi, şerîatin tasdîki ve tarîkatin meyvesi olarak kabul edilir.

Hakîkat mertebesinin tamamlanmasının ardından mârifet mertebesine ulaşılır. Mârifet, sâlikin Hak'kı bilfiil tanıma mertebesi olup, sülûkun kemâli ve amaçlanan son noktasıdır. Mârifet, ilimden farklı olarak, bilginin müşâhede ile yaşanmış hâlidir; âlimin bildiği şeyi ârifin şâhid olması gibi. Bu mertebede sâlik, Hakk'el-yakîn ile aynı kademede bulunur ve artık sadece bilmekle kalmaz, bilfiil yaşar. Sâlikin nefsinin gafletten kurtulup mârifet nuruna ulaşması için hakikati gönlünde diri tutması gerektiği vurgulanır¹. Bu durum, hakîkatin mârifete giden yolda bir ön koşul olduğunu açıkça gösterir. Sâlikin kendi izafî varlığını Hakk'ın varlığında yok etmesi (secde) ve ardından fenâdan bekâya geçmesi (kıyâm) manevî seyrin bir işareti olarak mârifet yolculuğunu tamamlar². Bu sıralama, bir kuyumcu eğitimine benzetilebilir: önce metalin türünü öğrenmek (şerîat), sonra metali işlemek (tarîkat), sonra altın olduğunu görmek (hakîkat), nihayetinde altını bilmek ve sahibi olmak (mârifet). Dolayısıyla, Hakîkat mârifetten önce gelir ve mârifete ulaşmanın temelini oluşturur.