Sâlikte Şerîat mı önce gelir, Hakîkat mi?

Tasavvufî sülûk, şerîat, tarîkat, hakîkat ve mârifet olmak üzere dört mertebeden oluşur. Bu sıralama, bir kuyumcu eğitimine benzetilir: önce metalin türünü öğrenmek (şerîat), sonra metali işlemek (tarîkat), sonra altın olduğunu görmek (hakîkat), nihâyetinde altını bilmek ve sahibi olmak (mârifet). Bu benzetme, şerîatın sülûkun ilk ve temel adımı olduğunu açıkça ortaya koyar.

Şerîat, fiiller âleminde geçerli olan sûri şeriattır ve sâlikin dışsal davranışlarını düzenler¹. Sâlik, bu kurallara riayet ederek nefsini terbiye eder ve bâtınî yolculuğa hazırlanır. Hakîkat ise, Hak'ın bizzat müşâhede edildiği, eşyânın hakîkî yüzünün açıldığı kademedir. Şerîatın tasdîki ve tarîkatin meyvesi olarak hakîkat, şerîatın bâtınının açılmasıyla kendini gösterir; namazın huşûsu, orucun mücâhedesi, haccın kalbî tavâfı bu mertebede bilfiil yaşanır.

Sâlikin yolculuğunda, önce kendi izâfî varlığını Hakk'ın varlığında yok etmesi (secde), ardından fenâdan bekâya geçmesi (kıyâm) manevi seyre işaret eder². Bu durum, şerîatın zahirî uygulamalarının (secde) hakîkate (fenâ) giden bir yol olduğunu gösterir. Ayrıca, sâlikin mücâhede ile kendi nefsiyle sürekli bir iç savaş halinde olması (Mücâhede), şerîatın gerektirdiği çabaların hakîkate ulaşmada ne denli önemli olduğunu vurgular. Bu süreçte, Hak Teâlâ'ya ulaşma yolunu bilen bir insân-ı kâmil (mürşid-i kâmil) aramak ve onun gölgesine sığınmak, sâlikin hakîkat güneşine ulaşmasında önemli bir rehberlik sağlar³. Bu da şerîatın rehberliğinde tarîkat ve hakîkat mertebelerine ulaşmanın önemini pekiştirir.