Şerîat, Hakîkat'ın neresinde durur?

Şerîat ve hakîkat, tasavvufî sülûkun dört mertebesi içinde birbirini tamamlayan ve derinleştiren iki aşamadır. Şerîat, sülûkun ilk basamağı olarak dışsal kuralların, emir ve yasakların bilinmesi ve uygulanmasıdır. Bu mertebede sâlik, günahlardan, fuhşiyattan ve haramlardan sakınmak gibi zahirî manada bir takva anlayışına sahiptir³. Şerîat, Hz. Peygamber'in getirdiği bütün sistemi kapsar; sadece fiziksel ve sûri oluşumlar olarak algılanmamalıdır⁴.

Hakîkat ise sülûkun üçüncü mertebesidir ve Hak'ın bizzat müşâhede edildiği, eşyanın hakîkî yüzünün açıldığı kademedir. Şerîat kabuk iken, hakîkat bu kabuğun içindeki özdür; tarîkat ise bu ikisi arasındaki geçiş yoludur¹. Şerîatın takvâsı günahlardan sakınmak iken, hakîkatin takvâsı Hakk ile olmamaktan sakınmaktır². Şerîat ve tarîkat ehli nefs cennetlerinde iken, hakîkat ehli gerçek rableriyle zât cennetlerindedir⁵. Bu durum, her mertebenin kendine özgü bir takva anlayışı olduğunu gösterir; zira tüm mertebelerde takva anlayışı aynı olsa, mertebelerden söz etmek mümkün olmazdı³. Şerîat, tarîkat, hakîkat ve mârifet mertebelerini birlikte yaşayan kimseye "şerîatı yaşıyor" denir; zira şerîat, bu dört mertebenin tamamını içine alan geniş bir sistemdir⁶.