Sîr-ı ilallâh ile Sîr-ı fillâh aynı kaynaktan mı doğar?

Tasavvufî yolculukta sâlikin mânevî ilerleyişi, farklı seyir mertebeleriyle ifade edilir. Bu mertebelerden ilki sîr-i ilallâh'tır. Bu seyir, sâlikin Allah'a doğru yönelmesi, O'na ulaşma gayesiyle çıktığı bir yolculuktur¹. Necdet Ardıç Efendi'nin ilâhî seyirle ilişkilendirdiği beş hazret mertebelerinden Tevhid-i ef'al ve Tevhid-i esmâ seyirleri, sîr-i ilallâh olarak açıklanır². Bu, nefs-i emmareden başlayarak nefs mertebelerinin aşılmasıyla mümkün olan nazari bir süreçtir³. Sîr-i ilallâh, sülûkun başlangıç ve orta aşamalarını kapsar; sâlikin kendi benliğinden sıyrılarak Hakk'a yönelmesidir.

Sîr-i fillâh ise, sîr-i ilallâh'ın tamamlanmasından sonra başlayan ve nihayeti olmayan bir makâmdır⁴. Bu, sâlikin Allah'ın varlığında seyretmesi, O'nunla birlikte olması ve O'nun varlığını idrak ederek hayatını sürdürmesidir¹. Fenâ fillâh makâmı, sîr-i fillâh'ın bir tezahürüdür; sâlikin kendi vücud iddiasından soyunup Hak'la kâim olduğu hâldir. Tevhid-i sıfat seyri, sîr-i fillâh olarak belirtilirken, Tevhid-i zât seyri ise sîr-i maallah (Allah'la birlikte seyir) olarak ifade edilir². Hz. Bâyezid-i Bistâmî gibi kâmil insanların makâmı, sîr-i ilallâh'ın nihayeti olup, oradan sîr-i fillâh'a kadem basmışlardır⁴. Peygamberler dâima sîr-i fillâh'ta terakkidedirler ve halkı sîr-i ilallâh'a davet ederler¹. Bu durum, sîr-i ilallâh'ın sâlikin Hakk'a doğru yolculuğu, sîr-i fillâh'ın ise Hakk'ın varlığında gerçekleşen bir seyir olduğunu açıkça ortaya koyar.