Sülûk ile Cezbe aynı Fass'ta nasıl bir mekanizmayla buluşur?

Sülûk, sâlikin kendi nefsiyle yaptığı sürekli mücâdele (Mücâhede) ve mânevî terbiye sürecidir. Bu süreçte sâlik, zikir, virid ve murâkabe gibi amellerle nefsânî sıfatlardan arınmaya gayret eder¹. Cezbe ise, ilâhî bir çekim ve lütuf olarak sâlikin kalbine gelen ânî bir vâridât, bir nûr veya inkişâftır²·³. Bu hâl, sâlikin gayretine bağlı olmayıp, vehbî olarak zuhur eder.

Tasavvuf yolculuğunda sülûk ve cezbenin birleşimi, "sâlik-i meczûb" ve "meczûb-u sâlik" olmak üzere iki farklı şekilde tezahür eder⁴·⁵. Sâlik-i meczûb, önce sülûk yolunda ilerleyip mânevî mertebeler kat eden, ardından ilâhî cezbe ile karşılaşan kişidir. Bu durumda sülûk cezbeden önce gelir⁵. Meczûb-u sâlik ise, önce ilâhî bir cezbe ile çekilen, ardından bu cezbenin etkisiyle sülûk yoluna giren kişidir⁵. Hz. İbrâhim'in hâli, sülûkun cezbeden evvel olduğu, fenâsının bekâsından mukaddem olduğu bir durumu temsil eder⁶.

İbrâhîmiyye Fassı'nda bu iki hâl, kurb-i nevâfil ve kurb-i ferâiz mertebeleriyle ilişkilendirilir. Kurb-i nevâfil, sülûkun başlangıcında, sâlikin nafile ibadetlerle Hakk'a yaklaşmasını ifade eder. Kurb-i ferâiz ise, sülûkun ileri aşamalarında, sâlikin Hakk'ın gören gözü, işiten kulağı olması gibi bir mertebeye ulaşmasıdır⁷. Bu mertebede Hakk, sâlike ism-i Bâtın ile tecelli eder ve sâlikin idrâki Hakk'ın bir âleti hâline gelir⁶. Cezbe, ilâhî bir çekim hâli olup, sâlikin kendi âleminde yaşadığı bir hayret hâlidir ve dışarıdan anlaşılamaz³. Bu ilâhî cezbe, dergâhlarda yapılan sohbetlerde oluşan latif aşk badesini nuş eden sâliklerde de tezahür edebilir⁴. Sülûk ve cezbe, sâlikin mânevî yolculuğunda nefsin hazırlanması, ahlâkî temellerin inşası ve ilâhî ilhamın kalpte dolaşmaya başlaması gibi içsel süreçleri ifade eder⁸.