Sülûk ve Cezbe hangi noktada ayrışır?

Sülûk, sâlikin nefsinden, dünyadan ve mâsivâdan Hak'a yönelerek mârifet kademelerinde ilerlediği manevî yolculuğun genel adıdır. Bu yolculuk, tevbe, vera', zühd gibi makamları amel ve tahkîk ile elde etmeyi gerektirir. Sülûk, sâlikin gayretiyle kazanılan, yerleşmiş ve sâbit bir hâl olan makamlarla ilerler. Örneğin, "sâlik-i meczûb" önce kâmil bir mürşidin idaresi altında nefsanî sıfatları giderir ve sülûk usulleriyle çalışarak kalbî dereceleri ve ruhanî yükselişleri geçer³. Bu, sülûkun kesbî yönünü vurgular.

Cezbe ise, ilâhî bir lütuf olarak kalbe gelen, geçici bir nûr veya inkişâftır; sâlikin gayretine bağlı değildir, vehbî olarak vârid olur. Cezbe, Hakk'ın kulunu kendine çekme hâlidir⁴. Gerçek cezbe, kişinin kendi âleminde bulunduğu makam gereği oluşan hayret hâli olup, dışarıdan anlaşılamayan, huşû içerisinde yaşanan bir durumdur⁵·⁶. "Meczûb-ı sâlik" ise önce ilâhî cezbe yardımıyla makamları kat eder ve keşif âlemine ulaşır; ardından kâmil bir insanın öğretimiyle Hakk yolunun menzillerini sülûk adımıyla tekrar görür¹. Bu durum, cezbenin sülûktan önce gelerek manevî ilerleyişi hızlandırabildiğini gösterir.

Özetle, sülûk tedricî bir çaba ve ilerleyişken, cezbe ilâhî bir çekim ve ânî bir lütuftur. Bu iki hâl, sâlikin manevî yolculuğunda farklı başlangıç ve ilerleyiş biçimlerini temsil eder².