Sülûk ve Cezbe'yi birlikte düşünmek hangi Fass üzerinden anlaşılır?

Sülûk, tasavvuf yolunda ilerlemek, mânevî mertebeleri katetmek anlamına gelir ve sâlikin kendi çabasıyla gerçekleştirdiği bir yolculuktur. Bu yolculukta murâkabe, sâlikin kalbini sürekli Hakk'ın gözetimi altında tutması, her ânını Hak ile ilişkilendirme idrâkidir. Murâkabe, ihsânın amelî karşılığı olup, sülûkun dâimî adımıdır. Dört kademesi bulunan murâkabe, sâlikin amellerini, kalbinden geçenleri ve nefsinin oyunlarını Hakk'ın bilgisi dâhilinde olduğunu bilerek denetlemesini sağlar.

Cezbe ise, ilâhî çekimle sâlikin irâdesini aşan, vecd ve istiğrak hâllerini ifade eder. Sülûk ve cezbe arasındaki ilişki, özellikle Fusûsu'l-Hikem'in Şuaybiyye Fassı'nda ele alınan "kalbin tahavvülü" hikmetiyle açıklanır. Kalbin sürekli değişimi ve dönüşümü, mîzân kavramıyla da yakından ilişkilidir. Mîzân, lugatte tartı ve ölçü anlamına gelirken, tasavvufta kalbin Hak ile halk arasındaki dengesini ifade eder. Şuaybiyye Fassı'nın "tahavvül" hikmeti, mîzân kavramına bağlıdır; kalbin tahavvül ettikçe yeniden kurulan dengenin adıdır. Bu denge, sülûkun istikamet üzere olmasını sağlar¹.

Sülûk ve cezbenin birlikte anlaşılması, sâlikin hem kendi çabasıyla mânevî yolculuğunu sürdürmesi hem de ilâhî çekimle gelen vecd hâllerini tecrübe etmesiyle mümkündür. Bu, Hakk'ın vücûdundan başka bir varlık görmeyen ârifin gamdan ve son halleri düşünmekten uzak kalmasıyla sonuçlanır². Bu makamda sâlik, Hakk ile birlikte olan bireysel yaşantıya ulaşır³.