Tasavvufta Ârif kavramının tanımı nedir?

Ârif, tasavvufta sâlikin mârifet makamına ulaşmış hâlidir. Bu makam, sülûkun dört kademeli sıralamasının (şerîat-tarîkat-hakîkat-mârifet) kemâli olarak kabul edilir. Ârif ile âlim arasında önemli bir fark vardır: Âlim bilgi sahibidir, ârif ise mârifet sahibidir; bilgi öğrenilirken, mârifet müşâhede ile elde edilir¹. Klasik tasavvufî ifadeyle, "el-âlim ya'rifu, el-ârif yeshhedu" yani âlim bilir, ârif şâhid olur. Ârifin bilgisine mârifet denir ve bu, Allah'a dair bilginin yanı sıra bütün varlık ve olayların mahiyeti hakkındaki bilgiyi de kapsar¹.

Mârifetin kademeleri, ârifin makamlarını belirler: İlme'l-yakîn (bilgi seviyesindeki yakîn), Ayne'l-yakîn (gözle gören seviyedeki yakîn) ve Hakk'el-yakîn (yaşayarak idrâk eden seviyedeki yakîn). Kâmil ârif, Hakk'el-yakîn mertebesindedir; yani Hak'ı bilfiil yaşayarak idrâk eder. Ârif, bu âlemde her an kendinden zâhir olan ahkâma nâzır olup, o zâhir ve mahsûs ahkâmın manalarına intikal eder³. Bu sayede kendi istidadını bildiği gibi, başkalarının istidadına da vâkıf olur³.

Ârif, öyle bir fenâ (yok oluş) ile şereflenmiştir ki, kendisinin bütün vasıfları yokluk diyarına gitmiş, kendiliğinden ad ve nişan kalmamıştır⁴·⁵. Ondan her ne meydana gelirse, ona ait değildir⁴·⁵. Bu durum, ârifin himmet sahibi olmaması gerektiği düşüncesiyle de ilişkilendirilir; çünkü ârifin kendiliğinden bir iradesi kalmamıştır⁴·⁵. Ârif, Kur'an gibi tevhide ve vahdete davet eder ve onlardan bahseder². Tasavvuf ehli, ârifleri "veli, evliya, Hakk aşığı, hikmet ehli" gibi isimlerle de ifade etmişlerdir⁶·⁷.