TB. İlyâs-Lokmân-Hârûn Fasılları ve TB. Kelime-i Mûseviyye & Hâlidiyye'nin tasavvufî dilleri arasındaki fark nedir?

Tasavvufî metinlerdeki dil kullanımı, kavramların derinliğini ve çok mertebeliliğini ortaya koyar. Her tasavvufî kavramın üç temel dili vardır: lugat, akâid ve mârifet. Bu diller, kavramın sözlük anlamından başlayıp, İslâmî ilimlerdeki teknik anlamına ve nihayetinde irfân ve tasavvuftaki bâtınî hakikatine uzanan bir tahkîk sürecini ifade eder.

İlyâs-Lokmân-Hârûn Fasılları'nda dil, peygamberlerin kendi kavimlerinin lisanları üzerinden Hak'tan gelen mesajı aktarmaları bağlamında ele alınır. Lokman (a.s.)'ın kendi kavminin lisanı üzere nasihat etmesi ve "İnnallâhe latîfun habîr" (31/16) ayetini Arapça değil, o kavmin lisanına göre söylemesi bu duruma örnektir¹. Bu fasıllar, ilahî kitapların asıllarının Allah Teâlâ'nın çevirisi olduğunu, yani ilahî Keldanice, ilahî İbranice, ilahî Arapça gibi dillerin beşerî lisanlara en yakın şekilde geldiğini ancak aralarında büyük farklar olduğunu belirtir¹. Bu, ilahî hakikatlerin beşerî idrak seviyelerine göre farklı lisanlarla tecellî etmesini ve bu tecellîdeki incelikleri vurgulayan bir dil anlayışıdır.

Kelime-i Mûseviyye ise "hikmet-i ulviyye" ile ilişkilendirilir. Musa (a.s.)'ın peygamberlerin birçoğu üzerine çeşitli vecihlerle rüçhan sahibi olması ve mertebesinin yüceliği, bu faslın dilinin "yücelik" ve "üstünlük" kavramları etrafında şekillendiğini gösterir². Bu, bir peygamberin mânevî mertebesinin ve getirdiği hikmetin dilini ifade eder. Fusûs'ül-Hikem'in genel olarak işaret diliyle mücmel (özlü) ifadeler kullandığı ve bu ifadelerin içinde bir çuval mevzu barındırdığı, Arapça ile Türkçe arasında kelime ve zamirlerin mânâ şümulü ve vuzuhu noktasında büyük farklar olduğu belirtilir³·⁴. Bu durum, tasavvufî metinlerin dilinin, zâhirî anlamın ötesinde bâtınî hakikatleri işaret eden, şerh ve tefsire muhtaç bir yapıya sahip olduğunu gösterir.