TB. Kelime-i Îseviyye ve TB. İlyâs-Lokmân-Hârûn Fasılları'nın tasavvufî dilleri arasındaki fark nedir?

Terzibaba'nın eserlerinde tasavvufî dilin farklılaşması, kavramların çok katmanlı yapısıyla ilişkilidir. Her tasavvufî kavramın lugat, akâid ve mârifet olmak üzere üç dili bulunur. Kelime-i Îseviyye'de kullanılan dil, özellikle Fusûsu'l-Hikem'in üslubuna benzer şekilde, işaret diliyle mücmel ifadeler barındırır¹. Bu mücmel ifadeler, iki üç kelimeyle büyük mevzuları ihtiva eder ve bu nedenle derinlemesine şerh ve tefsire muhtaçtır². Arapça metinlerin Türkçe'ye çevrilmesindeki zorluklar, kelimelerin ve zamirlerin anlam şümulü ve vuzuhu noktasındaki farklılıklar, bu dilin daha fazla açıklamaya ihtiyaç duymasına sebep olur³. Bu durum, mârifet dilinin, yani irfan ve tasavvuftaki bâtınî hakikatin, ehl-i Hak'ın zevkle bildiği bir dil olduğunu gösterir.

İlyâs-Lokmân-Hârûn Fasılları'nda ise dil, ilahi kelamın beşeri lisanlarla ilişkisi üzerinden ele alınır. Lokman (a.s.)'ın kendi kavminin lisanı üzere nasihat etmesi örneğiyle, ilahi kelamın (Tevrat-ı Şerif'in ilahi Keldanice, ilahi İbranice, ilahi Arapça olması gibi) beşeri lisanlara çevirisindeki incelikler ve bu iki lisan arasındaki büyük farklar vurgulanır⁴. Bu fasıllardaki dil, ilahi hakikatlerin beşeri idrake nasıl aktarıldığına odaklanır ve ilahi lisanların beşeri lisanlara en yakın şekilde benzer olarak geldiğini, ancak aralarında büyük farklar olduğunu belirtir⁴. Bu yaklaşım, tasavvufî hermenötiğin temel ilkesi olan her kavramın çok katmanlılığını ve lugat dilinden mârifet diline doğru bir tahkik sürecini işaret eder. Dolayısıyla, Kelime-i Îseviyye daha çok bâtınî hakikatlerin işaret diliyle ifadesine odaklanırken, İlyâs-Lokmân-Hârûn Fasılları ilahi kelamın beşeri idrakle buluşmasındaki dilsel ve mânevî farklılıklara dikkat çeker.