Tecellî ile Zuhûr aynı kaynaktan mı doğar?

Tasavvufta tecellî ve zuhûr, Cenâb-ı Hakk'ın âlemde ve insanda kendini göstermesinin iki farklı yönünü ifade eder. Temelde aynı kaynaktan, yani ilâhî Zât'tan doğarlar. "Kitap, Allâh'ın bir cüz'ü veya parçası değil, O'nun katından, O'nun ilminden zuhûr eden bir tecellîdir. Kaynak ve kaynaktan zuhûr eden özde birdir, sadece mertebeleri farklıdır"¹ ifadesi, tecellînin ilâhî ilimden kaynaklandığını ve zuhûr ile özde bir olduğunu, ayrımın mertebelerde olduğunu belirtir.

Tecellî, Hakk'ın bir isim, sıfat veya eserle bir mahallde belirmesi fiilidir. Bu, ilâhî bir lütuf ve vehbî bir hâldir. Tecellîde "baka" yoktur; yani hiçbir şey sabit değildir ve aynı tecellî iki defa tekrarlanmaz, bir varlığa iki defa aynı tecellî yapılmaz³·². Bu durum, "Külli yevme fi şen" (her an yeni bir şe'nde olma) hükmüyle açıklanır². Tecellî, Zât'tan Vâhid'e geçerken Ahad ve A'mâ'yı da taşır, ancak Vâhid zuhurda iken diğerleri bâtındadır⁴.

Zuhûr ise, tecellînin neticesi olarak bir şeyin görünür hâle gelmesi, belirmesidir. Her tecellînin bir hükmü vardır ve bu hüküm ne ise onu meydana getirir⁵. Zuhûr mahalleri dört eksende çözümlenir: Hazerât-ı Hamse içindeki mertebesi, sâlikin sülûk merhalesi, latîfe-i hamse içindeki latîfesi ve zâhir-bâtın eksenindeki yansıması. Örneğin, Ahadiyet, Uluhiyet sıfatında zuhura geldiğinde, Ahadiyet hükmüne göre zuhur eder⁶. Bütün suretler ve zuhurlar "Tecelli-i Hak"tan başka bir şey değildir⁷.

Tecellî ve zuhûr arasındaki ilişki, bir mertebenin hükmünün diğer mertebenin hükmünü örtmesiyle de açıklanır; yani bir zuhûr, tecellî mahallinin bir başka zuhûr ve tecellî mahallini örtmesinden ibarettir⁸. İnsan, hem zuhuratların tecellî mahalli hem de zuhuratların geldiği kaynaktır; kulluğuyla hakikatinden gelen tecellîleri dengeli kullanır ve hakikatiyle akl-ı küll'e bağlandıkça zuhurların kaynak noktasından tecellîleri müşâhede eder⁹.