Tecellî ve Zuhûr'u birlikte düşünmek hangi Fass üzerinden anlaşılır?

Tecellî, Hakk'ın zât, sıfat veya fiiller yönünden sâlike görünmesi, zuhûr ise bu tecellînin kalpte meydana gelmesidir. Bu iki kavramın birlikte ele alınışı, özellikle Fusûsu'l-Hikem'in Şuaybiyye Fassı'nda açıklanır. Bu Fass, Hakk'ın tecellîlerinin sûretlerde farklılaşmasıyla kalbin genişlemesini ve tecellînin kalpteki zuhûrunu ele alır¹. Ârifin veya insân-ı kâmilin kalbi, fass-ı hâtemin mahalli menzilesindedir; yani tecellînin zuhûr edeceği bir mühür yüzüğü gibidir¹. Bu durum, Hakk'ın abdın istidâdına göre tecellî etmesiyle yakından ilişkilidir³.

Tecellî ve zuhûr arasındaki bu ilişki, "halk-ı cedîd" (sürekli yeni halk) ve "teceddüd-i emsâl" (benzerlerin yenilenmesi) kavramlarıyla daha da derinleşir. Bu hakikatler, giden tecellînin gelen tecellînin aynısı olmadığını ve tecellîde asla tekrar bulunmadığını ifade eder². Bu sürekli yenilenen halk, bölünmez anın idrâkiyle mümkündür ve perdeli olan fen adamları için bu idrâk imkânsızdır². Ancak hakikat ehli, hayvan bedenindeki dokularda meydana gelen kimyasal ayrışmalar ve birleşmeler gibi örneklerle bu teceddüd-i emsâli bir dereceye kadar hisseder².

Bir tasavvufî hâlin başlaması olan zuhûr, kalpte ânî bir cezbe, bir nûr veya bir inkişâf şeklinde gerçekleşir. Bu vâridât, Şeyh Hakkanî'nin tabiriyle "şimşek aydınlatır ama yağmur yağdırmaz" misali bârika gibidir. Tecellînin zuhûru, sâlikin kalbindeki latîfelerin mertebesine göre farklılık gösterir. Cemâl ve ünsiyet hâlleri kalpte, ilm-i ledün rûhta, vahdet ise sırda tecellî eder. Bu tecellîler, akıl yoluyla bilinemez, ancak keşiften bir şey hâsıl olursa sırf zevk olarak tadılır⁴. Bu bağlamda, tecellî ve zuhûr, Hakk'ın isim ve sıfatlarının âlemde ve sâlikin kalbinde sürekli yenilenen tezâhürleri olarak anlaşılır⁵.