Tefekkür nedir?
Tefekkür, Allah'ın âyetlerini (kevnî ve Kur'ânî) derinlemesine düşünmek, anlamlarını kalpte tartmak ve ibret almaktır; tasavvufta başlı başına bir ibadet ve ma'rifetin en önemli kapılarından biridir¹. Sıradan düşüncelerden farklı olarak, tefekkür yapılan şey üzerinde "neden, niçin, niye, nasıl" diye fikir yürütmek ve yeni açılımlar sağlamaktır². Kur'ân'da akla ve tefekküre sıkça vurgu yapılır ve bu, tasavvurun, irâdenin ve tahakkukun bir parçasıdır³. Ancak Allah'ın zâtı hakkında tefekkür etmek yasaklanmıştır, zira bu durum cüz'i aklın helâkine yol açabilir⁴.
Detaylı cevap
Tefekkür, Arapça "f-k-r" kökünden gelmekte olup "derin düşünmek, zihnî çaba göstermek" anlamına gelir¹. Tasavvufî sülûkta önemli bir yer tutar ve zâhirî fiilî yaptırımlardan öte, bâtınî bir yolculuğun başlangıcıdır². Gündelik işler üzerine düşünmek tefekkür değil, sıradan bir düşüncedir; tefekkür, yeni bir açılım ve yenilik üzere beynin faaliyette olmasıdır².
Sufî geleneğinde tefekkür konularına göre tasnif edilir: Allah'ın nimetlerinde düşünme (tefekkür fî âlâillah), halk edilmişlerde (kâinatta) düşünme (tefekkür fî mahlûkâtillah), günahlarda düşünme (nefs muhasebesi) (tefekkür fî zenbihî) ve nefsi tanıma (tefekkür fi'n-nefs)¹. Âl-i İmrân Sûresi 190-191. ayet, göklerin ve yerin halkı üzerinde tefekkür etmeyi vurgular¹.
Ancak, Allah'ın zâtı hakkında tefekkür etmek yasaklanmıştır. Hz. Peygamber, "Her şeyde tefekkür edin ve Allah'ın zâtında tefekkür etmeyin!" veya "Allah'ın halk ettiklerinde tefekkür edin ve Allah hakkında tefekkür etmeyin, helâk olursunuz!" buyurmuştur⁴. Çünkü cüz'i akıl, Allah'ın zâtının niteliğini ve nasıl bir varlık olduğunu idrâk etmeye çalıştığında helâk olabilir ve insan çıldırabilir⁴. Bu nedenle, Allah'ın esmâ ve sıfatları üzerinde düşünmek tavsiye edilirken, zâtı hakkında tefekkürden kaçınılmalıdır⁵.
Tefekkür, murâkabe ile karıştırılmamalıdır; tefekkür akıl ve mana üzerineyken, murâkabe hâl ve huzur üzerinedir⁶. Bir saatlik tefekkürün yetmiş senelik nafile ibadete bedel olduğu hadisi, tarikat ve hakikat mertebesinde yaşayan kimselerin tefekkürü için geçerlidir; zira tefekkürden tefekküre fark vardır ve her mertebenin tefekkürü kendine göredir⁷·⁸. Yalnız başına tefekkür eden bir insan ancak nefsine ulaşabilirken, işin tekniğini bilen kimse daha ileriye gidebilir⁷.
Kaynaklar
Cevap metnindeki ¹ ² ³ numaraları aşağıdaki kaynaklara karşılıktır — ilgili esere ve bölüme yönlendirir.
- 1Tefekkür
- 2Sohbet Arası Sohbetler CD 13 (2003), s. 11“İkincisi batınıdır, işte o zaman yolculuk başlıyor, tefekkür yolculuğu başlıyor, zahirde tefekkür diye bir şey yoktur, zahirde sadece fiili yaptırım vardır, tef”Oku
- 3Bir Ressam Hikâyesi, s. 231“Kûr’ân’da sık sık akla ve tefekküre vurgu yapılmaktadır. Bu düşünce ve tefekkür insânda önce tasavvurun, sonra irâdenin, sonra tahakkuk olarak inen sistemin bir”Oku
- 4Mesnevî Cilt 8 · Beyit 1978 (s. 38)“Efendimiz hazretleri bize, yani, “Her şeyde tefekkür edin ve Allah'ın zâtında tefekkür etmeyin!” veya “Allah'ın yaratıklarında tefekkür edin ve Allah hakkında t”Oku
- 5Mesnevî Cilt 8 · Beyit 1978 (s. 38)“Efendimiz hazretleri bize, yani, “Her şeyde tefekkür edin ve Allah'ın zâtında tefekkür etmeyin!” veya “Allah'ın yaratıklarında tefekkür edin ve Allah hakkında t”Oku
- 6Murakabe
- 7Sohbet Arası Sohbetler CD 16, s. 174“Bir insan yalnız başına tefekkür etse nereye kadar ulaşır, ancak nefsine ulaşır, başka bir yere ulaşamaz, ama tekniğini aldığı zaman işin o zaman kendi başına t”Oku
- 8Sohbet Arası Sohbetler CD 5 (2001), s. 172“Bir insan yalnız başına tefekkür etse nereye kadar ulaşır, ancak nefsine ulaşır, başka bir yere ulaşamaz, ama tekniğini aldığı zaman işin o zaman kendi başına t”Oku
Dayandığı eserler
İlgili sorular
Bu cevap, adı geçen eserlerden derlenmiş yapay zekâ destekli bir özettir; dinî hüküm veya fetva değildir. İlim için kaynaklara başvurarak doğrulamanız tavsiye edilir.