Tenzîh ve Teşbîh hangi noktada ayrışır?
Tasavvufta tenzîh ve teşbîh, Hakk'ı idrak etmenin iki farklı ve birbirini tamamlayan veçhesi olup, ayrışmaları tevhid ehli olmayanların zihninde gerçekleşir. Tenzîh, Hakk'ı yaratılmışların sıfatlarından ve eksikliklerden arındırmak, O'nu mutlak ve aşkın olarak bilmektir; teşbîh ise Hakk'ın varlık âlemindeki tecellîlerini, yaratılmışlardaki benzerliklerini idrak etmektir¹. Bu iki kavram, tevhidin tam olarak anlaşılması için birleştirilmesi gereken hakikatlerdir; zira tenzihin teşbihten, teşbihin de tenzihten ayrı olması mümkün değildir². Ayrışma, Hakk'ı ya sadece tenzih yönlü ya da sadece teşbih yönlü tanıyanların idrakindedir; oysa gerçek tevhid, her ikisini bir arada yaşamakla mümkündür³.
Detaylı cevap
Tenzîh ve teşbîh kavramları, Hakk'ın idrakinde farklı mertebeleri temsil eder. Tenzîh, Hakk'ı tüm noksan sıfatlardan ve yaratılmışlara benzemekten uzak tutmaktır. Bu, Hakk'ın mutlak ve aşkın yönünü vurgular; O'nun hiçbir şeye benzemediğini ifade eder⁴. Örneğin, "O'nun benzeri bir şey yoktur" ifadesi tenzîhî bir beyandır. Tenzîh, ef'âl âleminde kesif, esmâ âleminde ise latîf bir tesbîhtir⁵. Gerçek tenzîh (tenzîh-i aslî), Ahadiyyet ve a'mâiyyet mertebeleri itibarıyla Zât-ı Mutlak'ın tenzîhidir; âlemlerde hiçbir tenezzül ve zuhuru olmayan bir mertebedir⁵.
Teşbîh ise Hakk'ın varlık âlemindeki tecellîlerini, yaratılmışlardaki benzerliklerini ve zuhûrlarını idrak etmektir. Bu, Hakk'ın her yerde ve her şeyde kendini gösterdiğini, yaratılmışlarla bir ilişki içinde olduğunu kabul etmektir³. Hakk'ın bir yerde teşbih mertebesiyle tecellî etmesi, O'nun zatı itibarıyla tenzihinin yine mutlak olduğu gerçeğini değiştirmez⁶.
Bu iki kavramın ayrışması, tevhid ehli olmayanların idrakinde meydana gelir. Bir kimse bir şeyi tenzih ediyorsa orada mutlaka teşbih, bir şeyi teşbih ediyorsa da orada tenzih vardır; ancak tevhid ehli olmayanlar bunları birleştiremezler². Hakk'ı sadece tenzih yönlü tanıyanlar, O'nu âlemin dışında bir varlık olarak kabul eder ve varlığını ötelere atarlar. Teşbih yönlü tanıyanlar ise âlemde Hakk'ın varlığından başka varlık olmadığını idrak ederler³. İbnü'l-Arabî'ye göre tevhid, Kur'ân ve hadislerde geçen teşbih anlamlı ifadelerden Hakk'ın tenzih edilmesidir; tenzih, benzeşme ve teşbihin olumsuzlanmasıdır⁷·⁸. Ancak bu, teşbihin tamamen reddi anlamına gelmez, aksine teşbihin remzî anlamlarını idrak etmeyi gerektirir. Gerçek tevhid, tenzih ve teşbihi bir arada yaşamakla, yani Hakk'ı hem aşkın hem de içkin olarak idrak etmekle mümkündür³. Şeyh-i Ekber'in ifadesiyle, "tenzihde teşbih ve teşbihde tenzih" ile kail olmak, Hakk'ın hüviyetinin resûllerin hüviyetinin aynısı olması gibi, bu iki yönün hakikat olmasından kaynaklanır¹.
Kaynaklar
Cevap metnindeki ¹ ² ³ numaraları aşağıdaki kaynaklara karşılıktır — her biri kitabın tam sayfasına götürür.
- 1Kelime-i İlyâsiyye · s.59“Cenâb-ı Şeyh-i Ekber (r.a.) buyururlar ki: İşte bu iki vechin hakîkat olmasından dolayı biz, tenzîhde teşbîh ve teşbîhde tenzîh ile kāil olduk. Ya’ni Hakk’ın hü”Oku
- 2TB. İlyâs-Lokmân-Hârûn Fasılları · s.71“Ve binnetîce tenzihin teşbihten ve teşbihin tenzihten hâlî olması mümkin değildir. Yani bir kimse bir şeyi tenzih ediyorsa orada mutlaka teşbih vardır, bir şeyi”Oku
- 3Özün Özü ve Sırrın Sırrı (Cilt 4) · s.87“Teşbih yönlü zuhur ettiğinde de Tenzih yönlü, Cenâb-ı Hakkı tanıyanlar ve o şekilde kayıt altına alanlar teşbihi idrak edemezler. Hayır, bu tecellide olan Rab d”Oku
- 4Kelime-i İlyâsiyye · s.36“Ve bu âyette hem tenzîh ve hem de teşbîh etti. &10024; Ve bu ayette hem tenzih (Allah'ı eksikliklerden arındırma) hem de teşbih (Allah'ı yaratılmışlara benzetme”Oku
- 5Tesbih ve Zikir · s.16“tenzîh-î bir tesbîh’tir. Ef’âl âleminde kesif, esmâ âleminde ise lâtif’tir. (Elhamdülillâh) sıfat mertebesi itibariyle ef’âl ve esmâ’dan Zât-ı mukayyet yönüyle,”Oku
- 6İnsân-ı Kâmil (Cilt 3) · s.74“Surî olan, yani Hakk bir yerde tecelli ettiğinde; teşbih mertebesiyle tecelli ettiğinde, tenzihi zatı itibariyle yine mutlaktır. Teşbih olarak zuhur ettiğinde, ”Oku
- 7DVT-C001 (Ses Kaydı) · s.207“TENZİH-TEŞBİH-TEVHİD İbnü’l-Arabî’ye göre tevhid bir yönüyle, Kur’ân ve hadislerde geçen teşbih anlamlı ifadelerden Hakk’ın tenzih edilmesidir. Tenzih, benzeşme”Oku
- 8Aşk ve İrfân Yolunda · s.207“TENZİH-TEŞBİH-TEVHİD İbnü’l-Arabî’ye göre tevhid bir yönüyle, Kur’ân ve hadislerde geçen teşbih anlamlı ifadelerden Hakk’ın tenzih edilmesidir. Tenzih, benzeşme”Oku
İlgili sorular
Bu cevap, adı geçen eserlerden derlenmiş yapay zekâ destekli bir özettir; dinî hüküm veya fetva değildir. İlim için kaynaklara başvurarak doğrulamanız tavsiye edilir.