Tenzîh ve Teşbîh'i birlikte düşünmek hangi Fass üzerinden anlaşılır?
Tasavvufta tenzih ve teşbih kavramlarını birlikte idrak etmek, yani tenzih içinde teşbih ve teşbih içinde tenzih etmek, hakiki marifetullahın ve tevhidin temelini oluşturur. Bu idrak, özellikle Fusûsu'l-Hikem'deki Nûhî Fassı'nda ayrıntılı olarak işlenir¹. Şeriatlar her ne kadar tenzih ve teşbih üzerine gelmiş olsa da, bu iki kavramda aşırılığa kaçmamak, aksine onları birleştirmek gereklidir². Bu birleşim, Cenâb-ı Hakk'ı hem aşkın (tenzih) hem de varlıkta tecelli eden (teşbih) olarak görmeyi sağlayan kâmil bir marifettir³.
Detaylı cevap
Tenzih, Cenâb-ı Hakk'ı tüm eksikliklerden pak ve arınmış görmek, O'nu yaratılmışlara benzemekten uzak tutmaktır. Teşbih ise Hakk'ın yaratılmışlardaki tecellilerini, sıfatlarının varlık âlemindeki zuhurlarını idrak etmektir⁴. İslamiyet'in zâhiri, Musa aleyhisselam'ın "Len terani" (Beni göremezsin) hakikati üzere tenzihi esas alırken, bâtını ise İsa aleyhisselam'ın hakikati üzere teşbihi barındırır⁵.
Hakiki tevhid ve marifetullah, bu iki zıt gibi görünen kavramı birleştirmekle mümkündür. Sadece tenzihte kalmak Hakk'ı çok uzaklara atmak, sadece teşbihte kalmak ise O'nu maddeleştirmek olur ki her ikisi de eksik bir idraktir³. Bu sebeple, "tenzih içinde teşbih ve teşbih içinde dahi tenzih etmek lazımdır"⁶. Bu kâmil marifet, Hakk'ın kendi nefsini tenzih ve teşbih ettiği yerlerde, kişinin de Hakk'ı aynı şekilde idrak etmesiyle gerçekleşir⁷.
Bu bahsin ayrıntısı ve kemalli bir tevhid anlayışı, Fusûsu'l-Hikem'de Nûhî Fassı'nda işlenmiştir¹. Nûhî Fassı, bu birleşik idrakin, yani tenzihte teşbih ve teşbihte tenzihin, rahmet olunmuş ümmetin zevki olduğunu belirtir. Bu marifet, bazı sâliklerin kavrayışını aşsa da, hakikatte tam bir marifettir⁸. Örneğin, "O, işitendir, görendir" ifadesi hem teşbihi (işitme ve görme sıfatlarının varlıklara benzemesi) hem de tenzihi (işiten ve görenin sadece Hakk olması) içerir⁹.
Kaynaklar
Cevap metnindeki ¹ ² ³ numaraları aşağıdaki kaynaklara karşılıktır — ilgili esere ve bölüme yönlendirir.
- 1Mesnevî Cilt 3 · Beyit 6671 (s. 6671)“"Tesbih", tenzih ve takdis anlamındadır. Ve tenzih, Yüce Allah hazretlerini bütün eksikliklerden pak ve arınmış görmektir. Bu sebeple her bir mümin ve muvahhid ”Oku
- 2Kelime-i İlyâsiyye, s. 27“Gerçi şeriatlar tenzih ve teşbih üzerine gelmiştir; fakat bunlarda aşırılık ve eksiklik caiz değildir; aksine tenzih içinde teşbih ve teşbih içinde de tenzih et”Oku
- 3Fâtiha Sûresi, s. 109“hem teşbih yoluyla idrak edip tevhid yapmamız gerekir, sadece tenzih’te kalmak veya sadece teşbih’te kalmak bize gerçek marifetullah bilgisini vermiyor, fakat t”Oku
- 4Mesnevî Cilt 3 · Beyit 6669 (s. 6669)“"Tesbih", tenzih ve takdis anlamındadır. Ve tenzih, Yüce Allah hazretlerini bütün eksikliklerden pak ve arınmış görmektir. Bu sebeple her bir mümin ve muvahhid ”Oku
- 5Tasavvuf Izâhları, s. 139“.) ------------------- TENZİH : Tenzîhi kadim , mutlak gaybın tenzihidir. Bir de, Allah yukardadır, şunu yapmaz, bunu yapmaz anlamındaki tenzih vardır, bu lâfzî”Oku
- 6İlyâs-Lokmân-Hârûn Fasılları, s. 67“Gerçi şeriat tenzîh ve teşbîh üzerine Hak’tan kula gelen olmuştur; fakat bunlarda ifrat ve tefrit caiz değildir; yani her önüne geldiği yerde bu haktır bu değil”Oku
- 7Kelime-i İlyâsiyye, s. 26“İşte Hakk'ın kendi nefsini tenzih (eksikliklerden arındırma) ve teşbih (benzetme) ettiği yerlerde, bu kişinin Hakk'ı tenzih ve teşbih etmesi öyle tam ve kâmil b”Oku
- 8Mesnevî Cilt 3 · Beyit 6672 (s. 6672)“"Tesbih", tenzih ve takdis anlamındadır. Ve tenzih, Yüce Allah hazretlerini bütün eksikliklerden pak ve arınmış görmektir. Bu sebeple her bir mümin ve muvahhid ”Oku
- 9Kelime-i İlyâsiyye, s. 37“Bununla da teşbîh etti; zîrâ bu kelâm işitildiği vakit, işiticilikte ve görücülükte Hakk’ın halka benzediği ma’nâsı anlaşılır. &10024; O, işitendir, görendir. b”Oku
Dayandığı eserler
İlgili sorular
- Müşâhede ve Mükâşefe'yi birlikte düşünmek hangi Fass üzerinden anlaşılır?
- Kutub ile Gavs aynı Fass'ta nasıl bir mekanizmayla buluşur?
- Zâhir ile Hakîkat aynı Fass'ta nasıl bir mekanizmayla buluşur?
- Tevhîd-i ef'âl ve Tevhîd-i sıfât'ı birlikte düşünmek hangi Fass üzerinden anlaşılır?
- Velâyet ve Nübüvvet'i birlikte düşünmek hangi Fass üzerinden anlaşılır?
Bu cevap, adı geçen eserlerden derlenmiş yapay zekâ destekli bir özettir; dinî hüküm veya fetva değildir. İlim için kaynaklara başvurarak doğrulamanız tavsiye edilir.