Tenzîh ve Teşbîh'in ortak zemini nedir?

Tenzîh ve teşbîh, Hakk'ı bilme yolunda sâlikin karşılaştığı iki önemli idrak mertebesidir. Tenzîh, Hakk'ı noksan sıfatlardan arındırmak, O'nu âlemlerden ve yaratılmışların özelliklerinden uzak tutmaktır. Bu, Hakk'ı hiçbir sûretle kayıtlamamak anlamına gelir². Mûseviyyet mertebesi tenzîh ile ilişkilendirilir ve aslı tesbîhtir; yani Hakk'ı noksan sıfatlardan tenzîh ederek tesbîh etmektir⁵. Tesbîh, ef'âl ve esmâ âlemleri bakımından tenzîhî bir tesbîhtir; ef'âl âleminde kesif, esmâ âleminde ise latîftir⁶·⁷. Gerçek tenzîh, âlemlerde hiçbir tenezzül ve zuhuru olmayan Ahadiyyet ve A'maiyyet mertebeleri itibarıyla Zât-ı Mutlak'ın tenzîhidir⁷.

Teşbîh ise Hakk'ın varlıklardaki zuhurunu, cemâl ve kemâl sıfatlarının tecellîlerini idrak etmektir. Tüm varlık, Hakk'ın cemâl sûretidir³. Suret olarak anlatılan tecellîler teşbîhtir ve Hakk'ın zuhurunda cemâl sûretiyle görülmesidir⁸. "Ben kulumun zannına göreyim" hadîsi, kulun zannında oluşan hayalî sûretin de bir teşbîh ifadesi olduğunu gösterir⁸.

Tenzîh ve teşbîhin ortak zemini, bu iki idrakin tevhid edilmesidir. Sadece tenzîhte kalmak Hakk'ı çok uzaklara atmak, sadece teşbîhte kalmak ise O'nu maddeleştirmek gibi hatalara yol açar¹. Gerçek ma'rifetullah, hem tenzîh hem de teşbîh yoluyla idrak edip tevhid yapmaktan geçer¹. Sâlike tenzîh ve teşbîhin ötesinde bir sefer nasip olduğunda, ikisini de geçmiş ve bu makama ulaşmış olur⁴. Bu makamda, Hakk'ın hem ötelerdeki varlığı hem de buradaki varlığı idrak edilip birleştirilir, böylece Cenâb-ı Hakk'ı hakkıyla idrak etmek mümkün olur¹.