Terzibaba'nın İbrâhîmiyye Fassı şerhinde altını çizdiği özgün noktalar nelerdir?

Terzibaba, İbrâhîmiyye Fassı şerhinde halîfelik kavramını merkeze alır. Halîfe, lugatte 'ardından gelen, vekîl' anlamına gelir ve tasavvufta insanın Hak'tan aldığı emaneti taşıma vasfını ifade eder. Bakara 30'daki "yeryüzünde bir halîfe yaratacağım" ayeti, Esmâ-i İlâhiyye'nin Âdem'de tecellî ettiğini gösterir. Terzibaba'ya göre halîfelik, sâlikin nefsinin hilâfetini Hak'a teslim etmesi ve Hak'tan başka kimse olmadığını ayân etmesidir. Bu süreç, nefsin hilâfet iddiâsından soyutlanması (tezkiye), Hak'ın hilâfet emanetini izhara mahal olması (tecellî) ve nihayetinde 'halîfe' ile 'müstahlif' arasında perdesizliğin yaşanması şeklinde üç merhalede gerçekleşir.

İnsan, Terzibaba'nın yaklaşımında, "be" harfinin altındaki nokta gibi, ilahî ve beşerî benliğin ve altındaki her şeyin kaynağı olan sınırsız, sonsuz bir noktadır³. Bu nokta, tüm esmâ ve sıfatları cami olan "Allah" ismini de ihata eder³. "Be" harfinin altındaki nokta, zahir ve batın arasındaki dengeyi simgeler; hangi tarafa ağırlık verilirse diğer tarafın havalanacağını belirtir¹. Bu, insanın kendi içindeki ilahî hakikatleri keşfetme yolculuğuna işaret eder.

Terzibaba, nefsi emmârenin önemine de değinir. Nefsi emmâre, enfüsî âlemin kötü kısmı olmasına rağmen, ilahi senaryonun sahnelenmesi için gereklidir ve seyr-i sülûkta yapıcı ve yararlı bir rol oynama potansiyeline sahiptir². Bu durum, sâlikin nefsiyle mücadelesinin, aslında kendi içindeki ilahî potansiyeli açığa çıkarma yolunda bir araç olduğunu gösterir. Hz. Pir'in Fihi Mâ Fih'teki "Âdeminin vücüdu bir sancak gibidir" benzetmesi de bu anlayışı destekler; uzaktan bakıldığında sadece sancak görülse de yakına gelindiğinde sancağın altında sayısız halkın, yani insanın içindeki cevherlerin ve manaların olduğu anlaşılır⁴. Bu, insanın dış görünüşünün ötesinde, içsel hakikatlerinin keşfedilmesi gerektiğini vurgular.