Terzibaba'nın Sâlihiyye Fassı şerhinde altını çizdiği özgün noktalar nelerdir?

Terzibaba, tasavvufî öğretide önemli bir yer tutan halîfelik kavramını, sâlikin nefsinin hilâfet iddiâsından soyutlanması ve Hak'ın hilâfet emânetini izhâra mahal olması şeklinde özgün bir mertebe ile açıklar. Bu, Âdemiyye Fassı'nın menşei olarak kabul edilir ve insanın Hak'tan aldığı emaneti taşıma vasfının bir ifadesidir. Halîfe, kendi başına müstakil bir vücut sahibi olmayıp, Halîk'ın zuhûruna ayna olan bir mahaldir.

Samediyyet bahsinde ise Terzibaba, İhlâs Sûresi'ndeki "Allâhu's-samed" ayetinden hareketle, sâliklerin sülûkunun samediyyetin idrâkine doğru olduğunu vurgular. Bu idrâk, sâlikin Hak'a muhtaç olduğunu, Hak'ın ise hiçbir şeye muhtaç olmadığını bilincinin tahkiki anlamına gelir. Samediyyet, ilâhî sıfatların özlü bir vechesi olup, her şeyin kendisine yöneldiği tek merci olma sıfatını taşır.

Terzibaba'nın özgün yaklaşımlarından biri de harflerin bâtınî anlamlarına yaptığı vurgudur. Özellikle "be" harfinin altındaki noktanın, ilâhî ve beşerî benliğin ve her şeyin kaynağı olan sınırsız, sonsuz bir noktaya işaret ettiğini belirtir¹. Bu nokta, insanı küçük bir cisim olarak gösterse de, hakikatinin sonu olmayan bir noktadır ve âlemde ne varsa, tüm esmâ ve sıfatlara câmi olan "Allah" esmâsı da dâhil olmak üzere her şeyi ihata eder¹. "Be" harfinin altındaki noktanın, zahir üste çıktığında bâtının altta kalması gibi bir dengeyi temsil ettiğini de ifade eder².

"Se" harfinin üç noktalı oluşunu ise Zat, İrade ve Kavil hakikatlerini barındıran bir "teslis" sırrı olarak yorumlar³·⁴. Bu, harflerin sadece birer sembol değil, aynı zamanda derin bâtınî anlamlar taşıyan hakikatlerin anahtarları olduğunu gösterir. Terzibaba'nın bu yorumları, harflerin tasavvufî sülûktaki yerini ve önemini özgün bir şekilde ortaya koyar.