Tevhîd-i sıfât ve Tevhîd-i zât'ın ortak zemini nedir?

Tevhîd-i sıfât ve tevhîd-i zât, tasavvufta sâlikin Hak'ka doğru ilerlediği marifet mertebeleridir. Bu mertebeler, Kelime-i Tevhîd'in bâtınî âlemden zâhir âleme çıkışının bir parçası olarak değerlendirilir; Zât'tan sıfatına, sıfatından esmâsına tecelliyi ifade eder⁴. Tevhîd-i zât, Hak'ın mutlak ahadiyetini, yani hiçbir nispet, vasıf veya övgü kabul etmeyen sırf tekliğini idrak etmektir¹. Bu, ahadiyyet mertebesinin birincil izahıdır ve Hak'ın "tek olma" makamının en ince halidir. Tevhîd-i sıfât ise, Hak'ın sıfatlarının birliğini, yani tüm sıfatların tek bir Zât'a ait olduğunu ve ondan neşet ettiğini kavramaktır. Bu, vâhidiyyet mertebesinde esmâ ve sıfatların tafsîl bulmasıyla ilişkilidir.

Bu iki tevhîd mertebesi, sâlikin sülûkunda birbirini tamamlar. Mesnevî-i Şerîf'te belirtildiği üzere, tevhîd-i zât, sâlikin gâye-i murâdı iken, tevhîd-i ef'âl, tevhîd-i esmâ ve tevhîd-i sıfât, Zât'ın iki zülfü mesâbesindedir³. Yani, Hak'ın ef'âl, esmâ ve sıfâtı, Zât'ının perdesidir. Ârifler için bu üç tevhîd mertebesi (tevhid-i zât, tevhid-i esmâ ve sıfât, tevhid-i ef'âl) ilimden hâle yükselmeyi gerektiren bir süreçtir². İnsân-ı kâmil mertebesine ulaşan sâlik, bu tevhîdleri idrak eder ve yaşar⁵. Tevhîd-i zât, Hak'ın tenzih yönünü, yani ötelerde bir Allah'ın varlığını idrak etmeyi mümkün kılarken, tevhîd-i sıfât, bu Zât'ın sıfatlarının kendisinde tecelli etmesini talep eder⁶. Her iki tevhîd de, Hakikat-i Muhammediye'nin hassalarından olan ilimle ilgilidir ve her peygamberin kendi devrinin kâmil insanı olarak bu ilme vâkıf olmasıyla ilişkilendirilir⁷.