Vâhidiyyet kavramı için Hûdiyye Fassı'ndaki anahtar mekanizma nedir?

Vâhidiyyet, tasavvufî vücud bahsinde ahadiyyetin ilk taayyünüdür ve beş ilâhî hazret (hazerât-ı hamse) sıralamasında taayyün-i sânî olarak yer alır. Ahadiyyetten temel farkı, ahadiyyette hiçbir nispet, izâfet veya sıfat bulunmazken, vâhidiyyette ilâhî esmâ ve sıfatların tafsîl bulmasıdır. Bu mertebe, kesretin menşei olup, ondan kesret doğar ve esmâ ile idrâk edilebilir. Hûdiyye Fassı, bu vâhidiyyet mertebesini "ahadiyyet-i rubûbiyyet" yani Rablık birliği üzerinden açıklar¹. Şeyh-i Ekber, Yûsuf Fassı'nda "ahadiyyet-i zâtiyye" ve "ahadiyyet-i esmâiyye-i ilâhiyye"den bahsettikten sonra, Hûd (a.s.)'ın hikmetini bu Rablık birliğine dayandırır¹.

Vâhidiyyet mertebesinde, Hakk'ın ilminde a'yân-ı sâbite (sabit ayinler, eşyanın ezelî mahiyetleri) sabit olarak bulunur. Bu, saf zâtın, kendisinde potansiyel olarak mevcut olan sıfatların ve isimlerin hükümlerini ve eserlerini gözlemlemek istediğinde, bu sıfat ve isimlerin suretlerini kendi ilminde halk etmesiyle gerçekleşir². İlim, zâtın kendisi olduğu için, bu suretler zâtın varlığında ortaya çıkar². Bu mertebeye aynı zamanda âlem-i ceberût, taayyün-i evvel, tecellî-i evvel, akl-ı evvel, cevher-i evvel, hakîkat-i Muhammediyye gibi isimler de verilir². Vâhidiyyet mertebesinde, Hakk'ın varlığında sabit olan hakikatler O'nda gizlenmiş olup, Hakk'ın varlığı bu sabit hakikatler ile yoğun ve belirli olduğu için, bu hakikatler Hakk'ın gıdası hükmündedir ve Hak bunlar ile rızıklanır³. İlâhî dileme, rızık iradesine ilişkin olduğu zaman, varlıkların sabit hakikatlerinin tamamı Hakk'ın gıdası olur³. Bu durum, birey insan mertebesinin hakikatini oluşturur ve isimlerin ve sıfatların tesir sahasına göre zuhurları, zâtın hükmü ile gerçekleşir⁴.