Vech-i Hak ile Vech-i halk aynı Fass'ta nasıl bir mekanizmayla buluşur?

Vech-i Hak ve Vech-i halk kavramları, tasavvufta varlığın birliği (vahdet-i vücud) anlayışının temelini oluşturur. Hakk'ın latîf vücudu, ahadiyyet mertebesinde kesret ve kesâfetten münezzehtir¹. Ancak vâhidiyyet mertebesinde, ilâhî esmâ ve sıfatların tafsîl bulduğu bu kademede, a'yân-ı sâbite (eşyanın ezelî mâhiyetleri) Hakk'ın ilminde sâbit olur. Bu a'yân-ı sâbite, Hakk'ın zuhur ettiği aynalar gibidir. Hakk'ın nefes-i rahmânîsi ve vücûd-ı hakkânîsi, bu ilmî suretler üzerine tecellî ettiğinde, halkın vechini, yani yüzünü açar, gayb perdesini kaldırır². Bu durumda, "halk" olarak adlandırdığımız çok sayıdaki suretler, aslında Hakk'ın o aynalardaki zuhurudur ve hepsi Hak'tır¹.

Bu buluşma, arifin idrâkinde gerçekleşir. Ârif, kendi nefsinden zararın ref'i hakkında Hakk'ın hüviyyetinden suâl etse de, esbabın tamamının özel bir haysiyetle Hakk'ın aynı olmasından mahcûb olmaz³. Yani, halkın fiilleri ve varlığı, Hakk'ın fiillerinin ve varlığının bir tecellîsi olarak görülür. Bu makamda, sâlikin kendi fiillerinin müstakil olmadığını, fâilin Hak olduğunu görmesi (fenâ-yı ef'âl) gibi, varlığın da Hak'tan ibaret olduğunu idrâk etmesi (fenâ fillâh) söz konusudur. Bu idrâk, Hakk'ın halkta, halkın da Hakk'ta müşâhede edildiği bir ma'rifet makamıdır⁴. Dolayısıyla, "kevn" (var edilmişler) hakkında hem "halktır" hem de "Hak'tır" denilebilir; hatta "Hak olan halktır" da denilebilir⁵. Bu, Hakk'ın her vecihten halk olmadığı gibi, her vecihten de Hak olmadığı, ancak belirli bir vecihten halk, belirli bir vecihten Hak olduğunun idrâkidir¹·⁶.