Velâyet hâli nasıl başlar, nasıl yerleşir?

Velâyet, tasavvuf doktrininin merkezî kavramlarından olup, lugatta 'yakınlık, dostluk, vekîllik' anlamlarına gelir. Tasavvufta ise sâlikin Hakk ile yakınlık makâmı ve O'ndan gelen manevî dostluğun adıdır. Bu hâlin başlaması, yani zuhûru, genellikle kalbe ilâhî bir lütuf olarak gelen geçici bir nûr, bir keyfiyet veya bir inkişâf şeklinde olur. Bu başlangıç, zikir veya murâkabe sırasında ânî bir cezbe, bir mürşidin nazarı veya tasarrufu, ya da bir âyet, hadîs veya zikrin etkisiyle inkişâf edebilir. Bu ilk parıltı, Şeyh Hakkanî'nin tabiriyle "şimşek aydınlatır ama yağmur yağdırmaz" bârika gibidir.

Velâyet hâlinin yerleşmesi (rusûh) ise, sâlikin mücâhedesi ve riyâzati ile kazanılan, yerleşmiş ve sâbit bir makâma dönüşmesiyle mümkündür. Bu yerleşme için üç temel şart vardır: (1) Tertîb-i sülûk: Zikir, virid ve murâkabenin günde belli vakitlerde düzenli olarak tatbik edilmesi. (2) Edep ve sohbet: Ehl-i sohbetle birlikte bulunarak hâlin korunması ve geliştirilmesi. (3) Sâlih amel: Hâllerin amelle mesned bulması, yani "Sâlih amelle yükselir" (Fâtır 35/10) âyetinin işaret ettiği gibi, amellerle desteklenmesi. Cüneyd Bağdâdî'nin "Hâl, gelir-geçer; makam, yerleşmiş hâldir" sözü, hâlin geçiciliği ile makamın kalıcılığı arasındaki farkı vurgular. Velâyet, nübüvvetin bâtınıdır ve Hakîkat-i Muhammediyye'den gelen feyz ile kıyamete kadar ışık tutmaya devam eder². Her nebî aynı zamanda velîdir, ancak her velî nebî değildir. Peygamberin velâyetinin kendi nübüvvetinden daha üstün olmasının sebebi de budur³.