Velâyet kavramının irfânî tanımı, akâidî tanımından nasıl ayrılır?

İrfânî tanım, velâyeti "mutlak bir ilâhî sıfat" olarak ele alır ve peygamberlere ve evliyâya isnat edilen velâyetleri bu mutlak velâyetin cüzleri olarak açıklar¹. Bu bakış açısına göre, mutlak velâyet, kayıtlı olan velâyetlerle görünür ve kayıtlı olanlar da mutlak velâyetle ayakta durur¹. Peygamberlerin velâyetleri dahi mutlak velâyetin cüzleridir; tıpkı peygamberlerin cüzî nübüvvetlerinin mutlak nübüvvetin cüzleri olması gibi¹. Akâidî tanım ise velâyeti daha çok "yakınlık, dostluk, vekîllik" gibi lügat anlamları üzerinden ele alır ve Yûnus 62'deki "elâ inne evliyâ'allâhi lâ havfun aleyhim ve lâ hum yahzenûn" ayetini temel mesned olarak gösterir. Bu tanımda velâyet, Allah'ın velîlerine korku ve hüzün olmayacağı ve onların Hakk'ın koruması altında olduğu vurgusuyla öne çıkar. İrfânî bakış, velâyeti nübüvvetle ilişkisi bağlamında derinleştirir. Hz. Ali'de velâyet kemâlâtının zâhir, nübüvvet kemâlâtının bâtın olduğu; Hz. Rasûlullah'ta ise nübüvvetin zâhir, velâyetin bâtın olduğu belirtilir². Hatta bazı irfânî yaklaşımlarda peygamberin velâyetinin kendi nübüvvetinden daha üstün olduğu ifade edilir³. Bu durum, "Benim öyle bir vaktim vardır ki, oraya mukarreb melek ve gönderilmiş peygamber sığmaz" hadis-i şerifiyle açıklanır ve bu hâlin peygamberin özel velâyetinden nasip alan seçkinlerin özünün süzülmüş hâli olduğu belirtilir⁴. Akâidî tanımda ise velâyet, nübüvvetin altında ama ona en yakın makâm olarak konumlandırılır ve nübüvvet kapısının kapanmasına rağmen velâyet kapısının açık olduğu vurgulanır. İrfân ehli için velâyet, Hakk'tan haber verme cihetinin zâhiri, velâyet yönünün ise bâtınıdır⁵. Bu, velâyetin sadece dışsal bir dostluk değil, aynı zamanda bâtınî bir hakikat ve ilâhî ilmin insanlara gelişiyle ilgili bir mertebe taşıdığını gösterir². İrfânî tanım, velâyeti "hakiki kul" olma hâli ve gizli bir mertebe olarak da niteler⁶.