Velâyet nasıl gerçekleşir?

Velâyetin gerçekleşmesi, tasavvufî bir hakikatin tezahürü olarak üç temel mertebede ele alınır. Birincisi, ilâhî tasarruf (vehbî yön): Velâyet, esasen mutlak ilâhî bir sıfattır ve Allah'ın kulları üzerine öncesiz ve sonsuz vekil olmasıyla tecelli eder². Bu, "Velî" isminin ilâhî isimlerden biri olmasıyla da sabittir³. Hak, dilediğini özel rahmetiyle seçer ve velâyet de vehbî olarak iner. Bu yön, sâlikin kendi gayretini fâil görmemesi, her tahakkuku Hak'tan bilmesi gerektiğini vurgular.

İkincisi, sâlikin amelî gayreti (kesbî yön): Her ne kadar velâyet ilâhî bir lütuf olsa da, kulun tevbe, sülûk, vird, riyâzat, mücâhede, hizmet ve sohbet gibi ameli gayretleri bu lütfun zuhuruna vesile olur. "İnsan ancak çalıştığını bulur" (Necm 53/39) ayeti bu kesbî yönü destekler. Bu gayretler, ilâhî yönü nakzetmez, aksine onu zâhirde temsil eder.

Üçüncüsü, mürşidin terbiyesi ve ihvân ile sohbet (vesîle yön): Velâyet yolunda ilerleyişte mürşidin rehberliği ve ihvanla yapılan sohbetler önemli bir vesiledir. "Sâdıklarla beraber olun" (Tevbe 9/119) ayeti bu vesile yönüne işaret eder. Velâyet, nübüvvetin bâtınıdır ve peygamberlerin vefatından sonra dahi Hakikat-i Muhammediyye'den gelen feyz ile kıyamete kadar devam eder⁴. Peygamberler dahi nübüvvetlerini velâyet yoluyla alırlar; zira velâyet, nübüvvetten daha üstün ve özde çalışan bir hakikattir⁵. Velâyet olmaksızın nübüvvet gerçekleşmez, ancak nübüvvet olmaksızın velâyet gerçekleşebilir². Bu üç mertebenin birleşimiyle velâyet hakikati tahakkuk eder.