Veli nedir?

Velî, tasavvuf doktrininin merkezî kavramlarından biri olan velâyet makamının sahibidir¹. Allah'ın "Velî" ismiyle adlandırılması ve bu isimle nitelenmesi, velâyetin ebedî bir makam olduğunu gösterir³. Nitekim velî ismi bakidir ve ahirette de devam eder; bu nedenle velâyet, nübüvvet ve risaletten üstün kabul edilebilir⁴. Ancak bu üstünlük, nebîye tâbi olan velînin nebîden üstün olduğu anlamına gelmez; zira tâbi, metbûunu sonsuza dek idrak edemez⁵. Velîler, nebîlerin vârisleridir ve şeriata tâbidirler¹.

İki çeşit velîden bahsedilir: halkın yaptığı velî ve Hakk'ın velîsi⁶. Gerçek velîler, kendilerini ifşa etmezler ve tanınmaları zordur; hatta kırk sene arkadaşlık yapılsa bile anlaşılamayabilirler⁶·⁷. Zira veliliğin gerçek yönü beşerî anlayışla kavranamaz ve velî kendisini açtığında inkâra düşülme ihtimali vardır⁷. Velîyi ancak başka bir velî meşhur eder⁸. Her devirde bir velî kâimdir ve âlemin manevî idaresinin döndüğü ekseni temsil eden "Kutub" da velâyet hiyerarşisinin başında yer alır⁹. İnsan-ı Kâmil, "Velî" kelimesiyle işaret edilen bir mertebedir¹⁰. Hatm-i velâyet konusunda farklı görüşler bulunmakla birlikte, Hz. Ali, Hz. Mehdî, İbn Arabî ve Hz. İsa gibi isimler son velîler olarak zikredilir¹¹·¹².