İçeriğe atla
Gönül
18px

Gönül

Gönül, tasavvuf irfanında insanın yalnızca göğüs kafesindeki maddî kalbi değil, ilâhî tecellîlerin, muhabbetin ve mârifetin mahalli olan bâtınî idrâk merkezidir. Sözlükte sevgi, istek ve iç dünyayı karşılayan bu Türkçe kelime, tasavvuf eserlerinde Arapça kalb ve fuâd ile Farsça dil tabirlerinin taşıdığı mânâyı bir arada yüklenir. Terzibaba'nın sohbetlerinde, mektup notlarında ve mürşidi M. Nusret Tura Hazretleri'nin risâlelerinde gönül, rûhun canı ve Hakk'ın baktığı bir ayna olarak ele alınır. Bu makale, gönlün bedendeki maddî kalpten farkını, yedi mertebeli enfüsî yapısını, nefs ve akılla olan münasebetini ve klasik şerhlerdeki dayanaklarını ele almaktadır.

Kavramın Kökeni ve Anlamı

Türkçe bir kelime olan gönül, tasavvuf metinlerinde tek bir Arapça karşılığa indirgenmez; yerine göre kalb, yerine göre de daha derindeki idrâk mertebesini bildiren fuâd ile birlikte anılır. Günlük dilde duygu ve arzu dünyasını ifade eden bu sözcük, irfan eserlerinde maddî duyuların ötesine açılan, ilâhî hitabı alan ve muhabbeti taşıyan iç merkez anlamında kullanılır.

Kaynaklarda gönül kelimesinin dil kökenine dair ayrı bir tahlil yapılmaz; ancak insan varlığındaki yeri kulak, göz ve fuâd basamaklarıyla tarif edilir. Terzibaba, M. Nusret Tura'nın mektubunu şerh ederken hakikatin insana önce kulak kapısından girdiğini, ardından göz mahallesine ve nihayet fuâd yani gönül mahallesine aktarıldığını anlatır. Böylece gönül, yalnızca hislerin toplandığı bir yer değil, işitilen ve müşâhede edilen hakikatin yerleşip bütün vücûd şehrini kuşattığı merkez olarak karşımıza çıkar.

Terzibaba'nın Yaklaşımı

Bedenin Canı Kalp, Rûhun Canı Gönül

Terzibaba'nın eserlerinde konuyu anlamak için önce maddî kalp ile gönül arasındaki ince ayrımı görmek gerekir. Halk arasında bu iki kelime çoğu zaman aynı anlamda kullanılsa da Esintiler (4) kitabında kalp beden ve nefs tarafına, gönül ise rûh tarafına bağlanır:

(Kâlb, beden yönünden, gönül, rûh yönündendir. Kâlb, bedenin, nefsin canı, gönül, rûh’un canıdır.) — Esintiler (4)

Bu ayırım, insanın iç âlemindeki iki ayrı mertebeyi görünür kılar. Kalp, bedenin hayatını ve nefsin canlılığını ayakta tutan merkezdir; gönül ise doğrudan rûhun hayatını taşır ve ilâhî tecellîye muhatap olur. Dış görünüşe ve zâhirî ilimlere takılıp kalan kimselerin gönül âlemine neden ulaşamadığı da Aşk ve Muhabbet Yolu kitabında zâhir ilmi ile tasavvuf ilmi arasındaki fark üzerinden açıklanır:

Dünyâ ilmî sûretin îmârıdır. Tasavvuf ilmi, gönül sâfiyetini temîn eder. Halbuki her hareket, her ilim, her feyz gönülden doğar. Asıl olan gönüldür. — Aşk ve Muhabbet Yolu

Bu ifadeye göre dışarıyı imar eden dünyevî bilgiler şekil ve suret üzerinde kalırken, tasavvufun asıl işi gönlü arındırmaktır. TB. Kelime-i Îseviyye sohbetinde de zâhirî şeriat hükümlerini düzenleyen fıkıh imamları ile gönül âleminin öncüleri olan ârifler ayrı yerlere konur; fıkıh imamlarının ortaya koyduğu hükümlerin fizikî ve sosyal hayatı düzenlediği, buna karşılık gönül âlemine giden yolun âriflerin irşadıyla açıldığı belirtilir. Zâhirî tertip olmadan yol yürümez; fakat yalnız zâhirde kalan da gönül safiyetine eremez.

Gönül Aynası ve Yedi Kat Gönül Seması

Gönlün mahiyetini müstakil olarak işleyen eserlerin başında M. Nusret Tura'nın Tasavvufta Aşk ve Gönül kitabı gelir. Terzibaba, mürşidinin 1965 tarihli bu eserini yeniden düzenleyip neşrederken yazdığı ön sözde, kitabı okumanın şartını gönlün hâline bağlar ve vehim ile hayalin tesiri altındaki bir gönlün hakikatten yararlanamayacağını vurgular:

Muhterem okuyucularım; yine bu kitabı da okumaya başlarken, nefs’in hevasından, zan ve hayelden, gafletten soyunmaya çalışarak, saf bir gönül ve Besmele ile okumaya başlamanızı tavsiye edeceğim; çünkü kafamız ve gönlümüz, vehim ve hayalin tesiri altında iken gerçek mânâ da bu ve benzeri kitaplardan yararlanmamız mümkün olamayacaktır. Gayret bizden muvaffakiyyet Hakk’tandır. — Tasavvufta Aşk ve Gönül

Eserin asıl metninde M. Nusret Tura Hazretleri, "Ne gönül, ne de aşk târife sığmaz." diyerek söze girer ve gökyüzünün yedi katına karşılık gönlün derinliklerinde de yedi mertebe bulunduğunu belirtir. Bu iç semayı gönül aynası benzetmesiyle açar:

Yeryüzünden gökyüzüne doğru yedi kat gök derler ya bu; âfâki bir anlamdır. Bir de gönlün derinliklerine doğru yedi mertebe vardır ki bu da gönlün semasıdır. — Tasavvufta Aşk ve Gönül

M. Nusret Tura'ya göre vücudun maddî kesafeti, aynanın arkasındaki sırrın gördüğü işi görür; o kesafet olmasa ayna suretleri aksettiremez. Fakat bu aynanın saf kalması son derece hassas bir ölçüye bağlıdır:

Yaptığımız işlerin değil hayalimize gelen şeylerin bile iyiliği ve kötülüğü gönül aynasını bulandırır. İç âlemimizin gözü, orada bir şey göremez olur. Hakikat kulağımız da oradan gelmesini beklediği ilhamları duymaz olur. Gönüller, ALLAH’ın baktığı bir aynadır. Tecelli sahasıdır. İlham kaynağıdır. Gönlün yedi kat içinden doğan bir nûr vardır. Gökyüzündeki güneşin büyüklüğüne bakmayın. O, gönüldeki güneşin peykidir. Gönülden doğan o nûra, nûri Muhammedi derler. — Tasavvufta Aşk ve Gönül

Burada yalnızca dışta işlenen fiillerin değil, hayalden geçen düşüncelerin dahi gönül aynasını bulandırabildiğine dikkat çekilir. Ayna durulduğunda ise gökyüzündeki güneşin bile yanında gölge gibi kaldığı o derûnî nûr, yani Nûr-u Muhammedî gönlün yedi kat içinden doğar. İnsanın maddî göz bebeğinin bile görme nûrunu gönülden aldığını söyleyen müellif, gönlünde göz bebeği açılmayanları "bakar gibi görünen körler" olarak niteler. Aynı eserde geçen "Her gönül bir mâbedtir. Oraya kirli ve teessürlü olarak girilmez" uyarısı da gönlün hem kendi içinde temiz tutulması hem de başkasının gönlünü kırmaktan sakınılması gereken kutsal bir mahal olduğunu gösterir.

Gönül Kâbe'si ve Akıl ile Gönül Arasındaki Seyr

M. Nusret Tura Hazretleri, dış âlemde tavaf edilen Kâbe ile insanın içindeki gönül arasındaki münasebeti doğrudan kurar. Ona göre taş ve topraktan yapılmış Beytullah, asıl tecellî mahalli olan gönül Kâbe'sinin suretteki karşılığıdır:

Dünya yüzündeki Kâbe, Hakkın tecelliyatına mazhar olan gönül Kâbe’sinin taştan yapılmış temsîlî bir ifadesidir. Peygamberimiz böyle bir Peygamberdir, Kur‘ân-ı Kerim oradan gönderilmiştir. Mî’râc-ı şerif oraya doğrudur. İbâdetler, niyazlar, duâlar hep oraya doğrudur. İstenen her şey oradan istenir. Veren, alan orasıdır. — Tasavvufta Aşk ve Gönül

Bu bakışla mîrac, yalnızca göklere yükseliş değil, aynı zamanda beş duyunun ve geçim aklının hudutlarını aşarak gönül Kâbe'sine yapılan iç yolculuktur. Nitekim Tasavvufta Aşk ve Gönül eserinde Resûlullah Efendimiz'in hâli akıl âlemi ile gönül âlemi arasındaki gidip geliş üzerinden anlatılır:

Resulullah Efendimiz de kâh gönül kâbesine uruç ederlerdi, kâh Medine şehrine akıl ve dimağ mahfazası olan mübarek başlarına nuzül ederlerdi, çünkü beş hissin merkezi olan akılda dünya işleriyle meşgul olurlardı. Bir defa gönül âlemine mîrâc edebilen, dayanamaz ve o âlemden ayrılmağa razı olamaz. Orada ebedilik vardır. Bu âlemde oraya varanlar, yâni ölmeden evvel ölenler ölümden korkmazlar. — Tasavvufta Aşk ve Gönül

Müellif bu iki hâl arasındaki geçişe, Hz. Peygamber'in Bilâl-i Habeşî'ye "Bizi rahatlat (rûh âlemine uçur), ey Bilâl" buyurmasıyla dünya işlerine ve sohbete dönüşünde Hz. Âişe'ye "Benimle konuş, ey Humeyrâ" buyurmasını örnek gösterir. Buna göre akıl beş hissin merkezi olarak dünya işlerini yürütür; gönül ise ebediyetin ve huzurun yaşandığı makamdır. Kişinin ibadet sırasındaki iç duruşu da bu merkezden ayrılmamalıdır:

Her gönül bir mâbedtir. Oraya kirli ve teessürlü olarak girilmez, namaz kılarken de yüzümüz kıbleye karşı ruhumuz da gönlümüzde olmalıdır. Hazreti Mûsâ’ya bile (ayağındaki nalınları çıkar, o zaman beni görürsün) diye emir gelmiştir. Bu, sûret ve mânâ temizliğini emreden bir ihtardır. — Tasavvufta Aşk ve Gönül

Böylece suretteki kıble ile içteki gönül Kâbe'si bir araya geldiğinde ibadet canlılık kazanır. Hz. Mûsâ'ya gelen "nalınları çıkar" ihtarı da yalnız dış edebin değil, gönül mâbedine girerken dünya alâkalarından ve nefsânî düşüncelerden soyunmanın işareti olarak okunur.

Yûsufiyyet Mertebesi ve Gönül Seyri

Terzibaba'nın Yûsuf sûresi ve mertebe-i Yûsufiyye üzerine yaptığı açılımlarda gönül, Kur'ân kıssalarının en güzeli olan ahsenü'l-kasas ile doğrudan ilişkilendirilir. Esintiler (4) kitabında Yûsuf kıssasının neden bütün kıssaların en güzeli sayıldığı açıklanırken, insanlık seyrinde gönül yolculuğunun ilk kez bu kıssada bir bütün olarak ortaya konduğu ifade edilir:

(En güzel kıssa) Kûr’ân-ı Kerîm’de belirtilen Kıssa’ların hepsi güzeldir, ancak bu “Kıssa” Zât-î olması dolayısıyla onların en güzelidir. Çünkü mertebe-i Yûsufiyyet’e kadar gelen insânlık seyrinde ilk def’a “gönül” seyri bir bütün olarak bildirilmiştir. — Esintiler (4)

Bu yorumda Yûsuf (a.s.)'ın on bir yıldızı, güneşi ve ayı kendisine secde ederken gördüğü rüyayı anlatan âyet (12/4), makâm-ı hubbiyyet yani gönül-nûr makamının başlangıcı ve eğitimi olarak okunur. Terzibaba, diğer kıssalardaki "ümmetine oku" hitabına karşılık bu kıssanın doğrudan Ulûhiyyet mertebesinden Risâlet mertebesine zâtî olarak indirilmesini, gönül seyrinin hususiyetine bağlar. Hz. Yâkub'un diğer çocuklarından farklı olarak Hz. Yûsuf'a duyduğu derin sevgi de yine gönül mertebesiyle açıklanır: Nûr-u Muhammedî'nin o mertebesi Yûsuf ismiyle zâhir olduğunda bu hâlin diğer adı Hakk'ın zuhur mahalli olan gönüldür; akl-ı küll makamındaki Hz. Yâkub da kendinden meydana gelen bu "gönül oğlu"na âşık olmuştur, çünkü diğer evlatlarıyla bağı yalnız fizikî iken Yûsuf ile arasındaki bağ gönül bağıdır. Âyette geçen "Ve işte böylece Rabbin seni seçecek" müjdesi de âlem-i misalden ef'âl mertebesine inen bu istidadın "gönül hakikatini ortaya çıkarmak için" seçilmesi şeklinde yorumlanır. Terzibaba aynı bölümde rû'yet ile ehâdîs farkını da hatırlatarak, kendi gördüğü rüyaların misâl ve latîf âlemden nefs âlemine aktarımı olduğunu, te'vîli'l-ehâdîsin ise başkasının diliyle anlatılan olayların ilk hakikati istikametinde yorumlanması mânâsına geldiğini belirtir.

Gönül Meydanı, Helalleşme ve Kulak–Göz–Fuâd Yolculuğu

Terzibaba, Medine hicretini sâlikin kendi iç dünyasına yaptığı yolculuk olarak okuduğunda da merkezde yine gönlü görür. Kelime-i Tevhîd kitabında nefsî benlikten "medeniyet"e doğru yapılan hicrette Resûlullah Efendimiz'in devesinin ilk çöktüğü yer gönülle birleştirilir:

Medine'ye girdiğinde devenin ilk çöktüğü yer, "gönül meydanı"dır; orada "gönül mescidi"ni kurmalısın. Daha sonra devenin çöktüğü ve oturup kaldığı evin önü de "sabır evi"dir. — Kelime-i Tevhîd

Bu okumada sâlik önce benlikten çıkıp gönül meydanında mescidini kurar, ardından sabır evinde bekleyerek olgunlaşır. Aynı eserde gönlün yalnızca Hakk ile kul arasındaki bir mahremiyet alanı değil, insanlar arası ilişkilerin de terazisi olduğu gösterilir. Kişi hatasında ısrar edip başkalarının kalbini kırdığında çıkış yolu yine gönülden geçer:

Peki, hatasında ısrar edenlerin hâli nice olacaktır? Tek yol, helalleşmek ve özür dilemek, gönül kapısını tekrar açtırmaktır. — Kelime-i Tevhîd

Ayrıca Kelime-i Tevhîd kitabında Medine'deki bu mânevî meydanın içinden geçen koridordan çıkanların ya "baki olan gönül cennetinde" ya da "gönül semasında" yaşamlarına devam edecekleri anlatılır; böylece helalleşme ve iç edep ile açılan kapının ulaştığı mânevî genişlik gösterilir.

Kişinin iç dünyasında bu kapının nasıl açıldığını ise Terzibaba, Mektuplarda Yolculuk — M. Nusret Tura kitabındaki notunda üç duraklı bir seyir olarak özetler. İlk durak kulaktır; Mevlânâ'nın "dilin müşterisi kulaktır" sözü hatırlatılarak ilâhî hakikatin insan şehrine kulak kapısından girdiği belirtilir. Ardından bu misafir göz mahallesine geçip müşâhede hâline dönüşür ve nihayet fuâd yani gönül mahallesine yerleşir:

Bir ömür boyu çalışıldıktan sonra ancak ulaşılabilinecek bu hakikatleri daha o zaman Nusret Babamın açık olarak bildirmesi ne büyük lütuf imiş o günler de bunları bir nasihat olarak anlıyordum daha sonraki zamanlarda kulak kapılarımın ayarlarının yapılması ile göz mahallesine aktarılan bu hakikat misafirleri oradan “fuad” gönül mahallesine aktarılarak daha sonra bütün vücûd şehrine yayılıp orasını istilâ edip beşeriyetinden tamamen temizlendikten sonra, "ben bir gizli hazineyim," diyebilirsin. İzni çıktıktan sonra. — Mektuplarda Yolculuk — M. Nusret Tura

Bu ifadelerde gönül, dışarıdan duyulan sözün yalnızca zihinde kalmayıp bütün bedeni ve varlığı dönüştürdüğü son kavşaktır; beşerî kirlerden arınıp Hakk'ın huzuru bütün şehri kapladığında kul, fenâ ve teslimiyet içinde "Hakk'tan alıp halka vermenin" mahalli hâline gelir.

Aşkın Makâmı, Gönülden Gönüle Akış ve Zuhûrât

Terzibaba'nın Aşk ve Muhabbet Yolu kitabında yer verdiği Hazret-i Nusret (M. Nusret Tura) metinleri, gönlün genişliğini ve aşk ile ayrılmaz bağını en veciz hâliyle ortaya koyar:

Aşkın makâmı gönüldür. Gönül kuşunun konmadığı dal yoktur. Gönül; bütün âlemleri içine alacak kadar geniştir. — Aşk ve Muhabbet Yolu

Aynı eserde, bedenin her zerresiyle bu idrâki yaşayan insanın hâli şöyle tarif edilir:

Bedenin her zerresinden gönül gözü ile bakan, gönül kulağı ile işiten, gönüllere hitâp ederek gönül sesi ile konuşan, kendini kurtarmış, aslına varmış demektir. — Aşk ve Muhabbet Yolu

Mürşidin sözü de kuru bir bilgi aktarımı değil, temizlenmiş gönül sayfalarına işlenen bir tecellîdir:

Tecellî kâlemi aşk hokkasına banar, ancak temiz olan gönül sahifelerine yazısını yazar. Mevlâ, âşıklarını beşeri perdeler arkasında gizlemiştir. — Aşk ve Muhabbet Yolu

İlâhî ilmin akışını su borularına benzeten M. Nusret Tura, "Bu mânevi ilimler bir birlerine eklenmiş su borularına benzerler. Su boruları gönüllerdir. İlmi ilâhi gönülden gönüle akar, deryâya ulaşır" (Tasavvufta Aşk ve Gönül) diyerek irşad silsilesinin gönül üzerinden işlediğini bildirir. Yolcuya içeriden gelen doğru sezgilerin ve ilâhî yayınların nasıl duyulduğunu ise "gönül radyosu" misaliyle açıklar:

Gönül radyosuna hepimiz sahibiz, hangi tarafı istersek orayı dinleyebiliriz. Çeşid çeşid verici istasyonlar vardır. Muhterem kardeşlerim, Hakkın gönülden gönüle olan radyosunu arayın, bulun, o da daimâ neşriyat yapmaktadır. Bu neşriyât namaz vakitlerinde, oruçlu zamanlarımızda, mahzun olduğumuz vakitler daha net ses verirler. — Tasavvufta Aşk ve Gönül

Burada namaz, oruç ve kalp mahzuniyeti gibi hâllerin iç yayını berraklaştırdığı vurgulanır; eserde geçen "Size gönlünüz haber verir. Gönül yalan söylemez" sözü de nefsin hevasından ayrılmış bir kalbin yanılmaz şahitliğine işaret eder. Terzibaba'nın zuhûrât yorumlarında da rüyalarda görülen kapalı mekânlar, geniş salonlar, evin balkonu ve Kâbe'nin içi hep gönül âlemi, gönül hanesi, gönül ufku ve gönül Kâbe'si olarak tabir edilir. Esintiler (4) içinde bu âlemde bulunanların latîf insanlar olduğu, balkonun kişinin gönül ufkunun açılmaya başlamasını gösterdiği, Kevser havuzunun gönül âlemindeki ilâhî tecellîleri temsil ettiği ve gönül hanesinde mürşid ile bir arada bulunmanın hakikî beraberlik olduğu belirtilir; hatta Kâbe'yi tavaf edenlerin gönül âlemindeki esmâ-i ilâhiyye, Kâbe'nin içine girmenin ise gönül Kâbe'sine girmek olduğu ifade edilir.

Klasik Dayanaklar

Fusûsu'l-Hikem: Şuayb Fassı

İbn Arabî'nin Fusûsu'l-Hikem eserinde Şuayb Fassı, kalb-i ârif yani ârifin gönlü üzerine kurulan en temel açıklamalardan birini sunar. Kelime-i Şuaybiyye şerhinde, Allah'ın yerlere ve göklere sığmayıp mümin kulun kalbine sığdığını bildiren rivayet ekseninde, "O'nun gayrısı sığmaz" hükmü işlenir. Buradaki sığma meselesi mekânsal bir hacim değil, tevhid nûrunun zuhûruyla açıklanır: Hak zâtının birliği suretiyle kalbe tecellî edince, bu zâtî tecellînin nûru kalbin yüzünü kaplar ve çokluk (kesret) tecellî sahibinin nazarında gizlenir. Güneş doğduğunda yıldızların varlığı yok olmadığı hâlde ışıkları görünmez oluşu gibi, mahlûk suretlerinin sabit hakikatleri de bâkî kalır ama vahdet nûrunun galebesiyle görünmez olur.

Şerhte bu hâl, güneşin batıp yıldızların tekrar belirmesi gibi zâtî tecellînin geri çekilmesiyle çokluğun yeniden görünmesine bağlanır. Bu sebeple ârifin kalbinin genişliği sonluluk kabul etmez; sonlu olan Arş ve içindekiler o kalbin bir köşesinde kalsa dahi varlığı duyulmaz. Bu mânâyı pekiştirmek üzere Efdalüddîn Hâkānî'nin rubâîsi zikredilir:

"Gönül sahrası dünyadan daha geniştir. O, yerden ve gökten dışarıdadır. Şaşılacak bir şey değildir, eğer genişliğinden dolayı Onun içine sığan ancak mekânsız olandır." — Kelime-i Şuaybiyye

Buradaki asıl incelik, Cüneyd-i Bağdâdî'nin sözüyle mühürlenir:

"Gerçekten de, sonradan yaratılmış olan (muhdes) ezelî olana (Kadîm) yaklaştırıldığı zaman, o sonradan yaratılmış olan için hiçbir iz kalmaz." Ve ezelî olana geniş gelen bir kalp, o sonradan yaratılmış olanı, var olduğu hâlde nasıl hisseder? — Kelime-i Şuaybiyye

Şuayb Fassı'nın gönül konusundaki zirve noktası, kalbin yalnızca duygusal bir merkez değil, mutlak ilâhî tecellîyi taşıyabilecek ölçüde sınırsız bir mânevî meydan oluşudur.

Ana bölümde Aşk ve Muhabbet Yolu kitabından aktarılan "Gönül; bütün âlemleri içine alacak kadar geniştir" ifadesi, Şuayb Fassı'ndaki Arş'ı ve kâinatı içine alsa dahi dolmayan gönül sahrası tarifiyle aynı hakikate işaret etmektedir.

Fusûsu'l-Hikem: Şîs Fassı

TB. Kelime-i Şîsiyye şerhinde gönül, insân-ı kâmilin ayna oluşu üzerinden ele alınır. İnsanın kendi yüzünü ve hakikatini görebilmesi için dışarıda parlak bir cisme, yani bir aynaya muhtaç oluşu gibi, hakikî insan olabilmesi için de bir başka insanın gönül aynasına bakması gerekir; zira tek başına göz her şeyi gördüğü hâlde kendini göremez.

Bu hakikatin müşahhas örneği olarak Hz. Ebû Bekir ile Ebû Cehil'in Resûlullah Efendimiz'e bakıp bambaşka şeyler söylemeleri aktarılır. Hz. Ebû Bekir Efendimiz'e bakıp övgüler dizerken, Ebû Cehil aynı zâta bakıp yergiler savurur; Efendimiz ikisine de "Doğru söyledin" cevabını verir. Sahâbenin hayreti üzerine Resûlullah'ın "Evet, ben bir aynayım; Ebû Bekir geldi bana baktı kendini seyretti, Ebû Cehil geldi bana baktı kendini seyretti" buyurduğu anlatılır. Terzibaba bu hadiseyi, kişinin kendini tanımasında kâmil insanın gönül aynasının yerini göstermek için şöyle bağlar:

İşte insanı insana gösteren gerçek ayna yine de insandır, yani Kamil insandır. Kamil insanın gönül aynasına baktığı zaman kişi orada kendini görür. İşte bir bakıma zuhuratlar da böyledir gece gördüğümüz zuhuratlar o zaman kişi kendi gönül aynasına bakıyor, yani kendindeki gönül aynasına bakıyor. — TB. Kelime-i Şîsiyye

Şerhte bu ayna sırrı, gece görülen rüya ve zuhûrâtların dahi aslında kişinin kendi gönül aynasına bakışından ibaret olduğunu ortaya koyar. Kişi başkasında veya aynada ne görüyorsa kendi iç hâlinin aksini seyreder.

Ana bölümde Tasavvufta Aşk ve Gönül eserinden aktarılan gönül aynası tasvirinde aynanın bulandığında ilhamı aksettirememesi ile TB. Kelime-i Şîsiyye'deki kâmil insanın gönül aynasında herkesin kendi hakikatini görmesi, aynı ayna mecazının iki farklı veçhesini aydınlatır.

Fusûsu'l-Hikem: Hûd Fassı

Kelime-i Hûdiyye şerhinde gönül sahibi olmanın hem davet hem de dönüşüm gücü üzerinde durulur. Ârif olan zât, halkı neye davet ettiğini, davet ettiği kimsenin hangi ilâhî ismin hükmü altında bulunduğunu ve onu hangi ismin hükmü altına sokarak saadete eriştireceğini basîretle bilir. Ârif olmayan kimse ise yalnız taklit ve bilgisizlik üzere davet eder; dolayısıyla muhatabın gönül hastalığına deva olamaz.

Bu bölümde Allah'ın velî kullarını âlemlere rahmet olsunlar diye yeryüzüne getirdiği anlatılırken, taş gibi katılaşmış bir kalbin bile hakikî bir gönül ehline ulaştığında nasıl cevhere dönüşeceği Mesnevî beyitleriyle gösterilir:

Yüce Allah evliyayı yeryüzüne getirdi ki onlar âlemlere rahmet olsunlar. Eğer sen kaya ve mermer taşı olsan da, gönül sahibi birine ulaşırsan cevher olursun. Bir anlık Hakk'ı bilen ârifle sohbet, yüz yıllık takvâda bulunmaktan daha iyidir. — Kelime-i Hûdiyye

Hûd Fassı'ndaki bu vurgu, gönlün yalnız kendi içine kapalı bir çaba ile değil, ilâhî isimlerin hükmünü bilen bir "gönül sahibi" ile kurulan sohbet bağıyla cevhere dönüştüğünü gösterir. Kuru ibadetin ve taklitçi zahidin ulaşamadığı dirilik, bir anlık ârif sohbetinde hâsıl olan gönül uyanıklığında gizlidir.

Ana bölümde Tasavvufta Aşk ve Gönül eserinden nakledilen ilâhî ilmin "birbirine eklenmiş su boruları" gibi gönülden gönüle akması benzetmesi, Kelime-i Hûdiyye'deki ârif sohbetiyle taşın cevhere dönüşmesi hükmünü destekler niteliktedir.

Fusûsu'l-Hikem: Süleymân Fassı

Süleymân Fassı'nda gönül, dış saltanattan ayrı olan bâtınî tasarruf ve ilâhî çekim üzerinden işlenir. TB. Süleymân-Dâvûd-Yûnus-Eyyûb Fasılları kitabında Belkîs'in Hz. Süleymân'ın mektubunu okuyup kalben kabul etmesi anlatılırken, dışarıdan gösterilen mucizelerin inkârcıyı imana mecbur etmediği, buna karşılık hakikî kabulün gönüldeki cinsiyyet yani mânevî yakınlık kokusundan doğduğu açıklanır:

Mu'cizât-ı enbiyâ mûcib-i îmân olmaz; ancak cinsiyyet kokusu cezb-i sıfat eder. Yani enbiyanın mucizeleri imana sebep olmaz, yani herkes tarafından imana sebep olmaz, peygamberin mucizelerini kafirlerde gördü ama iman etmediler. Mu'cizât düşmanın kahrı içindir. Cinsiyyet kokusu ise, gönül cezbi içindir. — TB. Süleymân-Dâvûd-Yûnus-Eyyûb Fasılları

Aynı eserde, Hz. Süleymân'a verilen geniş mülkün velîlerde nasıl devam ettiği anlatılır. Aktâb, kutublar ve kâmil velîler dış dünyada padişahlık makamında görünmeseler bile mâna âleminde zamanın Süleymân'ı olarak bâtınî tasarruf sahibidirler. Bu hakikati ifade eden beyit hem Kelime-i Süleymâniyye'de hem de Terzibaba'nın şerhinde yer alır:

"Ey gönül, o Süleymanlık yürürlükten kaldırılmış değildir. Senin başında ve sırrında Süleymanlık etmek vardır." — Kelime-i Süleymâniyye

Terzibaba bu beyti açarken Yunus Emre'nin "Süleyman var Süleymandan içeru" sözünü hatırlar ve Resûlullah Efendimiz'den sonra O'nun velîlerinde "Muhammedî Süleymanlık" bulunduğunu, bu sebeple konulara Muhammedî meşrepten bakıldığını belirtir. Böylece Süleymân Fassı'nın sırrı, dış dünyada hükümranlık aramak yerine kendi gönül sırrındaki bâtınî hilâfet ve tasarrufa uyanmak olarak belirir.

Ana bölümde Kelime-i Tevhîd'den aktarılan benlikten çıkıp "gönül meydanı"nda mescit kurma çağrısı ile Süleymân Fassı'ndaki "senin başında ve sırrında Süleymanlık etmek vardır" hitabı, insanın asıl saltanat ve medeniyet merkezinin dışta değil kendi gönül sırrında bulunduğunu gösterir.

Mesnevî-i Şerîf

Kemik Değil Gönül Talep Etmek ve Sohbetin Gıdası

Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî, Mesnevî'nin üçüncü cildinde geçici olan beden ve dış güzelliğe kapılan insanı uyarır. Gençlikte taze bir fidan gibi görünen bedenin yıllar içinde kuruyup ihtiyarladığını anlattıktan sonra, Yâsîn sûresinin 68. âyetindeki "Ömrünü uzattığımız kimsenin yaratılışını tersine çeviririz" hükmünü hatırlatarak yönü bedenden gönle çevirir:

  1. "Ömrünü uzattığımız kimsenin yaratılışını tersine çeviririz" (Yâsîn, 68) ayetini oku; gönül talep et, kemik üzerine gönül koyma! — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 3

Bu beyit, çürüyen kemik ve suret yerine ebedî olan gönlü istemeyi öğütler. Aynı cildin ilerleyen bahislerinde Mevlânâ, gönlün beslenme kaynağının sohbet ve ilim olduğunu belirtir:

  1. Gönül her bir dosttan bir gıda alır; gönül her bir ilimden bir safa götürür. — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 3

Ahmed Avni Konuk şerhinde bu beyti açıklarken gönlün her arkadaştan bir huy kaptığını belirtir; dost sâlih ise gönül ondan güzel huylar devşirir, fâsık ise kötü tabiatlara meyleder. Bu sebeple gönlün saflığını korumak, kiminle hemhâl olunduğuna ve hangi ilimle beslenildiğine bağlıdır.

Allah'ın Nazargâhı ve Gönül Kırıntısından Kurtulmak

Beşinci ciltte Mevlânâ, her göğüste çarpan kalbin hakikî anlamda "gönül" sayılamayacağını sert ve açık bir ayrımla ortaya koyar. Kendi karanlıkları içinde vehim ve zanna dayalı hayallere tapan bir kalp ile ilâhî nûr deryâsı olan kâmil gönül birbirinden ayrılır:

  1. O nur deryasından başkası gönül olmaz. Gönül Allah'ın baktığı yer olsun, sonra da kör olsun hâ! — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 5

Konuk'un şerhine göre mal ve makam düşkünü olan kalp gerçek gönül değildir; Allah'ın nazargâhı olan insân-ı kâmilin kalbi ise asla kör olmaz ve ledün ilimlerini müşâhede eder. Şârih bu bahiste Veli Muhammed Ekberâbâdî, Muhammed Hâşim ve Ankaravî'nin yorumlarını aktararak hakikî gönlün yüz binlerce insan içinde ancak seçkin bir kâmilde zuhur ettiğini, zâtî vahdetin mazharı olan o kâmil kalbin hakikat cihetinden tek olduğunu belirtir. Bu ayrımın ardından sâlike verilen öğüt şudur:

  1. Gönül kırıntısını bırak, gönül iste; tâ ki o kırıntı ondan bir dağ gibi olsun. — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 5

Konuk şerhinde "gönül kırıntısı"nın iddia sahibinin ham ve dağınık kalbi olduğu, bunun ancak bir insân-ı kâmilin kalbine sığınmakla dağ gibi sağlam ve metin bir hâle geleceği açıklanır. Aynı cildin başında geçen 296. beyitte de kapalı gözlerin ancak "gönül ve gönül ehli kapısından âb-ı hayât" içmekle rûhanî âleme açıldığı vurgulanır.

Küp–Irmak, Ev–Şehir ve Kibir Rüzgârından Korunmuş Gönül

Yedinci ciltte Mevlânâ, kâinat ile insan gönlü arasındaki derin oran ilişkisini su dolu küp ile ırmak, küçük bir ev ile büyük bir şehir benzetmesi üzerinden kurar:

  1. Bu cihan bir küptür ve gönül ırmak suyu gibidir; bu cihan bir evdir ve gönül acayip bir şehirdir. — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 7

Konuk'un açıkladığına göre küpteki suyun aslı ırmakta ve evdeki eşyanın aslı şehirde olduğu gibi, kâinattaki bütün ayrıntılı ilâhî hakikatler de âlemin özü olan insan kalbinde mevcuttur; zira âlem ve Âdem bütün isimleri toplayan "Allah" isminin mazharıdır. Yine aynı ciltte, gönlü bozan en büyük engellerden birinin geçim aklının kibir doğuran kurnazlığı (zeyreklik) olduğu belirtilir:

  1. Mademki zeyreklik sana kibir koparıcı rüzgârdır, bir ebleh ol ki gönül dürüst kalsın! — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 7

Konuk şerhinde bu "ebleh"liğin halk dilindeki akılsızlık değil, eserlerden müsemmaya geçip ilâhî hüviyete hayran kalan kimsenin hâli olduğu; zira "Cennet ehlinin çoğu eblehlerdir" hadis-i şerîfinin de bu kalbî ilhama tâbi olanları bildirdiği ifade edilir. Nihayet aynı cildin 1773. beytinde geçen "Gönül büyük, ev gibidir; gönül evinin gizli komşuları vardır" uyarısı, gönül pencere ve duvarlarının aralığından iç sırlara muttali olan mânevî şahitlerin bulunduğunu hatırlatır.

Ana bölümde Tasavvufta Aşk ve Gönül eserinden aktarılan "hayalimize gelen şeylerin bile iyiliği ve kötülüğü gönül aynasını bulandırır" uyarısı ile Mesnevî Cilt 5'teki vehmî hayallere tapan gönlün körleşmesi ve Cilt 7'deki gönül evinin gizli komşularının sırlara vâkıf olması, gönül safiyetinin korunmasındaki aynı iç disipline dikkat çekmektedir.

Kavramlar Ağında Gönül

Gönül, Rûh ve Nefs arasındaki insanî yapının tam ortasında durur; zira Esintiler (4) kitabında kalbin bedenin ve nefsin canı, gönlün ise rûhun canı olduğu belirtilerek iki alan birbirinden ayrılır. Gönül aynası vehimden ve nefsânî hayallerden arınıp saf hâle geldiğinde kişinin bâtınî görüşü açılır ve Kalp Gözü ile mîrac hâli tecrübe edilir. Bu hâl içinde gönül, dış âlemdeki Kâbe ile birleşerek Hakk'ın nazargâhı ve tecellî sahası olan "gönül Kâbe'si" mânâsını kazanır.

Gönül aynı zamanda Aşk ve Muhabbet yolunun asıl makâmıdır; M. Nusret Tura'nın belirttiği üzere diğer bütün ilimler kuvvetini ve idrâkini oradan alır. Şerhlerde vurgulandığı üzere kişinin kendi ham "gönül kırıntısı"nı sağlamlaştırıp Tevhid nûruna ve mârifete erebilmesi, Nûr-u Muhammedî feyzini taşıyan insân-ı kâmilin gönül aynasına bakmasıyla ve rüyâ ile zuhûrât yolundan kendi iç aynasını okumasıyla mümkündür. Bu yolda benlik ve kibir rüzgârından sıyrılıp Fena makamında beşerî kirlerden temizlenen gönül, "gönülden gönüle" akan ilâhî feyzin taşıyıcısı olur.

Kütüphanedeki Kaynaklar

  • Tasavvufta Aşk ve Gönül (M. Nusret Tura): Makalenin ana omurgasını oluşturan bu müstakil eserde, gönlün yedi mertebeli seması, gönül aynasının kesâfet ve nûr sırrı, gönül Kâbe'si, akıl ile gönül arasındaki seyr ve ilmin gönülden gönüle akışı anlatılır. Terzibaba'nın yazdığı ön sözde ise okuma öncesinde gönlün vehim ve hayalden arındırılması gerektiği vurgulanır.
  • Aşk ve Muhabbet Yolu (Terzibaba - Necdet Ardıç): Dünyevî suret ilmi ile gönül safiyetini temin eden tasavvuf ilminin ayrımını verir; ayrıca M. Nusret Tura'nın aşkın makâmının gönül olduğunu ve temiz gönül sayfalarına tecellî kalemiyle yazı yazıldığını anlatan bölümlerini içerir.
  • Esintiler (4) (Terzibaba - Necdet Ardıç): Kalp ile gönül arasındaki beden–rûh ayrımını ortaya koyar; Hz. Yûsuf kıssasını "gönül seyri"nin bütün hâlinde bildirildiği en güzel kıssa olarak yorumlar ve zuhûrâtlardaki gönül hanesi ile gönül Kâbe'si imgelerini açar.
  • Kelime-i Tevhîd (Terzibaba - Necdet Ardıç): Hicret ve Medine bahsinde devenin çöktüğü yeri "gönül meydanı" ve "gönül mescidi" olarak tarif eder; kırılan gönül kapısının ancak helalleşme ve özürle açılabileceğini belirtir.
  • Mektuplarda Yolculuk — M. Nusret Tura (Terzibaba - Necdet Ardıç): Hakikatin insan şehrinde kulak kapısından girip göz mahallesine, oradan da fuâd (gönül) mahallesine geçerek bütün bedeni kuşattığı üç aşamalı seyrini aktarır.
  • Fusûs Şerhleri (Kelime-i Şuaybiyye, TB. Kelime-i Şîsiyye, Kelime-i Hûdiyye, Kelime-i Süleymâniyye, TB. Süleymân-Dâvûd-Yûnus-Eyyûb Fasılları, TB. Kelime-i Îseviyye): Ârifin mekânsız olana geniş gelen kalbini, kâmil insanın gönül aynasını, ârif sohbetiyle taşın cevhere dönüşmesini, gönül sırrındaki bâtınî Süleymânlığı ve zâhir fıkıh imamları ile gönül imamları ayrımını ortaya koyar.
  • Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 3, 5 ve 7 (Ahmed Avni Konuk): Suret ve kemik yerine gönül talep etmeyi, dost sohbetiyle gönlün gıdalanmasını, ham gönül kırıntısının insân-ı kâmilin kalbinde sağlamlaşmasını, kâinat–gönül arasındaki küp–ırmak oranını ve kibir doğuran zeyrekliğe karşı gönül safiyetini koruma ilkesini şerhleriyle birlikte sunar.

Değerlendirme

Gönül, tasavvuf yolunda yalnızca duygusal bir yöneliş değil, rûhun canı olarak ilâhî tecellînin, aşkın ve mârifetin yerleştiği merkezdir. Terzibaba ve M. Nusret Tura'nın eserlerinde bu merkez, hayalden ve vehimden arındırıldığında Nûr-u Muhammedî'nin doğduğu yedi katlı bir iç semaya ve hakikî bir Kâbe'ye dönüşür. Klasik şerhlerden Fusûsu'l-Hikem bu gönlün Arş'ı dahi içine alacak sonsuz genişliğini ve kâmil insandaki ayna işlevini, Mesnevî-i Şerîf ise ham "gönül kırıntısı"nın ancak bir gönül sahibinin sohbetiyle dirilip korunabileceğini açıklar. Kulak kapısından girip fuâd mahallesine yerleşen hakikatin pratik karşılığı ise nefsânî kibri bırakıp helalleşme ve edeple gönül kapılarını açık tutmaktır. Bu bahiste derinleşmek için doğrudan Tasavvufta Aşk ve Gönül eseriyle birlikte Kalp Gözü maddesi okunabilir.

Bu makale, Terzibaba İrfan Mektebi Dijital Kütüphanesi Wiki-Enhanced RAG sistemi tarafından 13 kaynak eserden (13 alıntı) sentezlenmiştir.

Versiyon 5.4 | Oluşturulma: 21.11.2026

Kaynak eserleri göster (13)