Hullet (Dostluk)
Hullet, tasavvuf irfânında kul ile Hakk arasındaki perdelerin kalktığı, ilâhî sevginin varlığın her zerresine nüfuz ettiği ve Hakk'ın dostluğuna mazhar olunan mübarek bir mertebedir. Bu makam, nefsin tevhidi aşamalarından geçip ef'âl âlemine yöneldiği yerde, âfâk ile enfüsün birleştiği ilk tevhid kapısını açar. İbrâhîm aleyhisselâmın "Halîlullah" vasfıyla temsil edilen bu tecellî, kulun kendi fiilini Hakk'ın fiilinde fâni kılması ve Esmâ-i Hüsnâ hakikatlerini bir libas gibi giyinmesidir. Seyr-i sülûkta bu idrake eren sâlik, yalnız kendi kesretini değil, bütün mahlûkatı kaplayan ilâhî rubûbiyyet ve hikmet tecellîlerini dostluk şuuruyla müşâhede eder.
Kavramın Kökeni ve Anlamı
Arapça kök itibariyle hullet, samimi ve saf dostluk, sadakatle bağlanma, bir şeyin diğerinin içine işlemesi ve aralarında hiçbir boşluk bırakmayacak şekilde birbirine geçmesi mânâsına gelen "tahallül" kelimesiyle doğrudan irtibatlıdır. Tasavvuf lügatinde halîl, Hakk'ın sevgisini kalbine ve varlığının bütün zerrelerine sindirmiş, masivadan büsbütün arınmış sadık dost demektir. Terzibaba Necdet Ardıç, bu kelimenin lügat mânâsının samimi dostluk, içten sevgi ve arkadaşlık olduğunu belirtirken, hakiki anlamının ancak ilâhî esmânın zâhir olmasıyla anlaşılabileceğine işaret eder. İbrâhîm aleyhisselâma ihsan edilen "Halîlürrahmân" vasfı, o zamana kadar hiçbir kimseye verilmemiş hususi bir hitap ve derecedir.
Kur'ân-ı Kerîm'de Nisâ sûresinin 125. âyetinde geçen "Allah İbrâhim'i dost (halîl) edindi" fermanı, bu makamın ilâhî tescilidir. Terzibaba'nın izahlarında tahallül, çayın içine şekerin girip erimesi ve her damlaya nüfuz etmesi gibi tasvir edilir. Dostluk, zâhirde iki ayrı varlığın yakınlaşması gibi görünse de bâtında kulun varlığında Hakk'ın esmâsından başka bir kuvvetin kalmaması, ilâhî isimlerin bedene ve ruha sirayet etmesidir. Dolayısıyla hullet, sadece ahlâkî bir yakınlık değil, tevhid-i ef'âl idrakiyle zâhir olan vücûdî bir hakikattir.
Terzibaba'nın Yaklaşımı
Tevhid-i Ef'âl ve Âfâk ile Enfüsün Birleştiği İlk Makam
Terzibaba Necdet Ardıç'ın irfânî eğitiminde hullet, sâlikin seyrinde ulaştığı tevhid-i ef'âl mertebesinin temel sıfatıdır. Sâlik nefs mertebelerinde kendi bâtınını, ahlâkını ve hakikatlerini idrak edip dış âleme yöneldiğinde, âfâk ile enfüs ilk defa bu noktada birleşir. Kişi kendi nefsi ile dışındaki eşyayı iki ayrı müstakil varlık gibi telakki ederken, İbrâhîmî meşrebin zuhuruyla bütün fiillerin tek bir fâile, yani Cenâb-ı Hakk'a ait olduğunu idrak eder. Bu mertebenin kelimesi "Lâ fâile illallâh" olup, hakiki mânâda fâil-i mutlakın ancak Allah olduğu zevk edilir. Necdet Ardıç, Altı Peygamber şerhinde bu ilk birleşmeyi şöyle ifade eder:
Bu mertebe, kişinin kendi İlâhi varlığı, ile ef’âl âleminin birleştiği, bütünleştiği ilk tevhid mertebesidir. İşte bu yüzden burası dostluk, yani hullet mertebesidir. İbrâhim (a.s.) mın halil olması bu yüzdendir. Kendinin ve bütün varlıktaki fiillerin Hakk’ın fiilleri olduğunu, dolayısı ile kendi vasıtasıyla Hakk’ın icraatta bulunduğunu idrak etmesidir. Bu mertebenin kemâli (fenâ-i ef’ âl) dir. Bu mertebe de kesin olarak bilinmelidir ki; âfakta ve enfüste hiç bir şeyin faaliyyeti yoktur, bütün faaliyyet Hakk’a mahsustur. — Altı Peygamber - Hz.İbrahim (a.s) Halillullah
Bu idrak, kulun kendi cesedini de eşyadan bir parça olarak görmesini temin eder. İnsan bedeni Hakk'ın tasarrufu altında bir alet hükmündedir; Cenâb-ı Hakk bu eşyayı kullanarak tecellî eder. Şey'iyyet vehmi ortadan kalktığında, kulun kendi vasıtasıyla icraatta bulunanın bizzat Hakk olduğu aşikâr hale gelir. Serkan Denkçi'nin Aşk ve İrfan Yolunda Bir Ömür adlı eserinde kaydedildiği üzere, Kûr'ân-ı Kerîm'de bu hakikati ilk defa idrak edip yaşayan kimsenin İbrâhîm aleyhisselâm olduğu bildirilir; Fussılet sûresinin "Ufuklarda ve kendi nefislerinde olan âyetlerimizi göstereceğiz" meâlindeki 53. âyeti bu âfâk ve enfüs tevhidini remzeder.
Sohbet Arası Sohbetler CD 17 kaydında bu seyrin yönü "seyr-i ilallâh" olarak adlandırılır. Bu seyr, Rabbe veya Rahmân'a değil, doğrudan Zât ve ulûhiyyet mertebesine doğru yapılan miraç yolculuğunun başlangıcıdır. Ef'âl âlemindeki mahlûkat doğar, yaşar, kemâle erer ve vakti dolunca tekrar bâtın âlemine iade olunur. Topraktan neşet eden bitkilerin aslına dönüp toprağa hayat vermesi gibi, bütün fiiller ve mevcudat da Hakk'a döndürülmektedir. Dostluk, bu dönüşün farkına varıp fiili sahibine teslim etmektir.
Esmâ-i Hüsnâ Elbisesi ve Tahallül Hakikati
Hullet makamının Terzibaba tarafından en çok vurgulanan remzî ifadesi "elbise giyinmek"tir. Hullet elbisesi, kumaşı Esmâ-i Hüsnâ mânâlarıyla dokunmuş ilâhî bir kaftandır. Beden ile Hakk'ın iki ayrı şey olduğu vehmi ortadan kalktığında, insan madde mertebesinde esmâ-i ilâhiyyeyi giyinmiş olur. Terzibaba'nın Tasavvuf Izâhları eserinde açıklandığı üzere, zâti hakikatler Âdem aleyhisselâmın sûretine değil mânâsına işlenmiş, bütün isimler bâtınında meknuz kılınmıştır. Fakat bu isimlerin bilfiil faaliyete geçmesi ve libas gibi zâhir olması İbrâhîm aleyhisselâmın hullet mertebesinde gerçekleşmiştir:
Zâti hakikatler Âdem'in suretine değil, ma’nâsına işlenmiştir. Ma’nâsından gelen hakikatlerle insanlık o seyrini sürdürdü. Eğer, Âdem (a.s.)'ın bâtını İbrâhim hakikatine kadar halkedilmiş olsaydı insanlık süresi orada kalır daha yukarıya çıkamazdı, haksızlık olurdu. Zâtından, zâtındaki bütün isimleri Âdem(a.s.)'a (ve allame Âdemel esmâe külleha) öğretti. (2/31) Ama bütün isimler O'nda faaliyette değildi. Nerde vardı? Bâtınında. O isimler hullet, halillik mertebesi itibariyle İbrahim (a.s.)'da daha belirgin oldu, giyindi onları, hal ehli oldu. Tahallül, halilleşmek yani dostlaşmak. Çayın içine şekerin girmesi gibi. Yani her zerresinde o esmâ-i hüsnayla birlikte yaşamak. İşte ilk tevhidin babası olması dolayısıyle, Cenâb-ı Hakk'ın hakikatiyle bir olmuş, birleşmiş olan kişi İbrahim (a.s.)'dır. Yani esmâ-ül hüsnanın bütün varlığında zuhura çıkmasıyla. — Tasavvuf Izâhları
Bu tahallül sayesinde sûret-i İbrâhîmiyye'de esmâ mertebesi itibariyle başta "Vedûd" ismi olmak üzere bütün ilâhî isimler zâhir olmuştur. Sâffât Sûresi tefsirinde belirtildiği gibi, Zât-ı İlâhî zuhur seyri içerisinde halillik hakikatinin açığa çıkmasını murad etmiş ve o bedende ilâhî isimleri faal kılmıştır. Dışarıdan bakıldığında fiili işleyen İbrâhîm gibi görünse de, hakikatte fâil o fiili meydana çıkaran Esmâ-i İlâhiyye'dir.
İlâhî isimlerin mânâlarını idrak edip giyinen kimse, Hakk'ın dostu vasfını kazanır. Sohbet Arası Sohbetler CD 18 kaydında Terzibaba, bu elbisenin mahiyetini ve kulun o idrakten uzaklaşma tehlikesini şöyle açıklar:
Beden birey yani nefis ve Allah’ın ilk, ayrı şey olduğu düşüncesi burada birleşiyor. Yani afak ve enfus burada birleşmiş oluyor. Bu birleşmenin ismine de Hullet diyorlar, dostluk diyorlar, işte İbrahim (as) ın “Halil” lakabı bu yüzdendir. Madde mertebesinde Esma-ı İlahiyeyi giyinmesi bakımından dost olmuş oluyor, Hakk’ın dostu olmuş oluyor. Onu çıkardığı zaman Hakk’ın dostluğundan uzaklaşmış oluyor. İşte Hakk’a dost olmak isteyen hullet sahibi “Halil” olmak isteyen bu idrake ulaşması gerekir. Bu idrake ulaşan Hakkani elbiseyi üzerine giymiş oluyor esma-ı Hüsnayı. Burası dostluk yani ilk tevhid, afak ve enfusun ilk birleştiği yerdir. Bütün faaliyet Hakk’a mahsustur (LÂFAİLE İLLÂLLAH)dır. — Sohbet Arası Sohbetler CD 18
Kişi bu idraki kaybettiğinde, yani hâdiselerin zâhirine kapılıp fâil olarak nefisleri veya sebepleri gördüğünde dostluk kaftanını üzerinden çıkarmış sayılır. Terzibaba'nın verdiği misalle, bir kimseye dünyevî bir tehdit veya silah yöneltildiğinde korkuya kapılıp titremesi, hullet şuurunun zaafa uğradığını gösterir. Silahı tutan eli de tetiği çeken iradeyi de Hakk'ın kudretinden ayrı gören kimse, o anda esmâ elbisesini üzerinden sıyırmış olur; zira Hakk murad etmedikçe hiçbir mahlûk zerrece zarar veremez.
Nemrud'un Ateşinden Selâmete: Nârın Nûra Dönüşü
Hullet hakikatinin zâhirdeki en büyük imtihanı ve tecellîsi, İbrâhîm aleyhisselâmın Nemrud tarafından ateşe atılması hadisesidir. Nemrud ve taraftarları putlarının kırılması karşısında küçük düşmüş, İbrâhîm'i cezalandırmak ve korkutmak istemişlerdir. Ancak İbrâhîm aleyhisselâm tam bir teslimiyet, huzur ve mutmainlik içinde Hakk'a yönelmiş, hiçbir telâş ve sızlanma göstermemiştir.
Terzibaba'nın Enbiyâ Sûresi, Sâffât Sûresi ve Altı Peygamber şerhlerinde tafsilatıyla izah edildiği üzere, Cenâb-ı Hakk ateşe "Ey ateş, İbrâhim üzerine serin ve selâmet ol!" hitabında bulunmuştur. Burada Kelâm-ı İlâhî'nin "İbrâhim'in üzerine" demeyip "İbrâhim üzerine" buyurması son derece dakik bir hikmet taşır. Ateş bu hitaptan anlamıştır ki, hitap edilen şahıs değil, hususi bir makam ve mertebedir. Bu makam seyr-i sülûkta her sâlikin yaşayabileceği halillik ve dostluk mertebesidir. Enbiyâ Sûresi şerhinde bu sır şöyle ifade edilir:
“ya naru küni berden ve selâmâ” Cenâb-ı Hakk ateşe, “ey ateş soğu ve selâmette ol” dedi, bulunduğu yer gül bahçesi oldu. “Ateş” (Azamet)tir, böylece Nemrud’un zahir, bâtın azameti İbrahim’i yakamadı, çünkü üstünde “Hullet” esmâ-i ilâhiyyenin dostluk örtüsü ve kibriyası vardı. Böylece İbrahim de ateş’ten necat bulup rahat ve huzura kavuşmuş oldu. Bu mertebelerdeki kişi “anasır-ı erba’a” beden yapımızı meydana getiren (dört ana unsur) “toprak, su, ateş, hava” ve bunların tabiatlarından Necat bulup rahat ve huzura kavuşmuş olması lâzım gelmektedir. — Enbiyâ Sûresi
Ateş, ilâhî esmâdan olan "Cebbâriyyet" sıfatının yakıcılık ve azap sûretindeki zuhurudur. Zâtî hitabı işiten ateş, gelen aziz misafire cebbâriyyet tecellîsiyle muamele etmemesi gerektiğini idrak etmiş ve bu tecellîyi o mahalden kaldırıp çevreye yaymıştır. Ateşin serin olması ise nârın aslı olan nûra rücû etmesidir. Nûr kesifleşip yoğunlaştığında nâra dönüşür; nâr aslî haline döndüğünde ise yakıcılığı kalmaz, geriye sadece aydınlığı kalır. Dışarıdan bakanlar beşerî hisleriyle İbrâhîm'in yandığını zannetmiş, oysa o mekân bir selâmet ve huzur bağına inkılap etmiştir. Hullet elbisesini giyen kimse Cenâb-ı Hakk'ın hıfz ve emânında olduğundan, anâsır-ı erbaanın yani toprak, su, hava ve ateşin kesafetinden necat bulur.
Cennet Gömleği ve Veraset Yoluyla Yusuf'un Kokusu
Terzibaba'nın sohbetlerinde aktardığı fevkalade latif bir rivayet, hulletin fiziki ve mânevî bir gömlek sûretinde nesilden nesile intikalidir. Nemrud'un müneccimleri ve danışmanları İbrâhîm aleyhisselâmın tevekkülünü kıramayınca, peygamberlerin haya sahibi olduğunu bildiklerinden onu utandırmak için elbiselerini soymaya karar verirler. İbrâhîm aleyhisselâm üryan bırakıldığı anda Cebrâil aleyhisselâm cennetten bir libas getirir. Bu gömlek katlandığında hamaylı gibi küçücük olan, giyildiğinde ise giyenin boyuna ve endamına tam intibak eden nâdide bir kumaştır.
Bu cennet gömleği, ateş hadisesinden sonra İbrâhîm aleyhisselâm tarafından muhafaza edilmiş, veraset yoluyla İshak aleyhisselâma, ondan Yakub aleyhisselâma devredilmiştir. Yakub aleyhisselâm bu mübarek emaneti bir nazarlık ve hamaylı şeklinde oğlu Yusuf aleyhisselâmın boynuna asmıştır. Kardeşleri Yusuf'u kuyuya attıklarında da benzer şekilde elbiselerini soymuş, ancak kuyu dibinde Cebrâil aleyhisselâm gelerek boynundaki hamaylıyı açıp bu hullet gömleğini ona giydirmiştir. Yusuf aleyhisselâm bu libasla muhafaza olunmuş, Mısır'a köle olarak giderken gömleği tekrar katlayıp sandığına koymuştur.
Seneler sonra Yusuf aleyhisselâm Mısır azizi olduğunda, bu gömleği babası Yakub'a göndermiştir. Yakub aleyhisselâm gömlek Mısır'dan yola çıktığı anda "Yusuf'un kokusunu duyuyorum" demiştir. Terzibaba bu kokunun "Nefes-i Rahmânî" olduğunu izah eder. Gömlek göze sürüldüğünde Yakub aleyhisselâmın âmâ gözleri açılmıştır. Çünkü hullet gömleği göze sürülmedikçe basiret açılmaz ve müşahede ehli olunamaz. İbrânice mânâsı "Abdullah" (Allah'ın kulu) olan Yakub, mezkûr gömlek vasıtasıyla Akl-ı Küll nazarına kavuşmuştur. Akl-ı Küll mertebesinin hakiki basirete ulaşması, dostluk ve muhabbet libasının zâhir olmasına bağlıdır.
Tek Başına Bir Ümmet ve Namazda Esmâ Cemaati
Kur'ân-ı Kerîm Nahl sûresinin 120. âyetinde İbrâhîm aleyhisselâm için "Muhakkak ki İbrâhim başlı başına bir ümmet idi" buyurur. Terzibaba Tasavvuf Izâhları ve 2023 Umre Dosyası metinlerinde bir kimsenin nasıl tek başına bir ümmet olabileceği sualini irfânî bir bakışla cevaplandırır. Cenâb-ı Hakk İbrâhîm'e hullet elbisesini giydirdiğinde, Esmâ-i Hüsnâ'nın her bir mânâsı lâtif bir hüviyet ve kimlik kazanmış, onun arkasında saf tutan bir cemaat haline gelmiştir.
İbrâhîm aleyhisselâm namaza durduğunda zâhirde tek bir şahıs gibi görünse de bâtında arkasında koca bir Esmâ-i Hüsnâ ümmeti saf bağlamaktadır. İsm-i Câmi olan Allah isminin imamlığında teşekkül eden bu cemaat, insanlık tarihinde ilk defa imâmet hakikatinin tecellî ettiği makamdır. Sâlik seyr-i sülûkunda bu idrake vardığında, tek başına namaz kılsa dahi ferdî namazı cemaat hükmüne geçer. Bâtınî dosdoğruluk, kişinin kendi nefsâniyyetini çıkarıp varlıkta Hakk'ın vücûdundan başka bir şey olmadığını zevk ederek Esmâ-i İlâhiyye cemaati içinde namaz kılmasıdır.
2023 Umre Dosyası manzumelerinde "Suretlere hullet dikerim, zaman yetmez / Biri biter biri başlar türlü libaslar" mısralarıyla dile getirilen bu tecellî, yeryüzündeki bütün sûretlerin esmâ elbisesiyle donatılması mânâsını taşır. İbrâhîm aleyhisselâmın oğlu İsmâil'i "Allah işitir, bilir, bol bol ihsan eder" mânâsıyla adlandırması da bu hakikatin semeresidir; kulun sesi bu makamda Hakk'ın Semi ve Alîm isimleriyle doğrudan zâhir olmuş ve kabul görmüştür.
Makam-ı İbrâhîm ve Kâbe-i Muazzama'da Tavafın Sırrı
Bakara sûresinin 125. âyetinde geçen "İbrâhim'in makamından bir namaz yeri edininiz" emri, Terzibaba'nın Hac Sûresi ve Altı Peygamber eserlerinde hem zâhirî ibadet hem de bâtınî sülûk cihetiyle şerh edilir. Âlemde ilâhî tecellîye mahal iki büyük makam vardır: Biri Mekke şehrindeki Kâbe-i Muazzama, diğeri ise insanın gönül kâbesidir. İbrâhîm devrindeki Beyt-ül Atik'te tecellî eden taş ve taşın bulunduğu mahal, hullet sahibi makam-ı İbrâhîmiyyettir:
Bu âlemde İlâh-î tecelliye mahal iki makam vardır bunların biri, “İnsân” şehrinde, gönül kâ’be’si, diğeri ise “Mekke” şehrinde, eski ismi ile “Beyt-ül Atik” daha sonraki ismi ile “Kâ’be-i Muazzama”dır. Bunların her ikisinde de iki makam mevcuttur hattâ bütün makamlar mevcuttur. Ancak İbrâhimiyyet zamanında ki “Beyt-ül Atik”te o zamana kadar gelen iki makam vardır biri “Beyt-ül Atik” in o zamanın tecelli mertebesi ile. hullet sahibi makam-ı “İbrâhîmiyyet” in tecelli yeri olan taş ve taşın bulunduğu yerdir. İşte ancak bu makâm-ı İbrâhîmiyyetten Hakk’ın zâtına yol vardır, buda (isr-gece yürümek”tir. — Hac Sûresi
Kişinin gönül âleminde İbrâhîmiyyet mertebesini tahakkuk ettirip tahallül sırrını yaşaması, bâtında kendine bir namaz yeri edinmesidir. Hac ibadetinde Beytullah'ın etrafında yapılan yedi şavt, Zât'ın tavafıdır. Ancak İbrâhîmiyyet mertebesinde yapılan tavaf, rükû ve secdeler "Esmâ-Hullet" mertebesindendir; henüz Hakikat-i Muhammediyye'nin zâtî fenâ ve bekâ mertebesine denk değildir. Beyt'in tertemiz tutulması emri, hem taş Kâbe'nin putlardan hem de gönül beytinin benlik ve beşeriyyet duygularından arındırılmasına matuftur; zira gönül evinin tek hatırlı misafiri ve sâhibi Cenâb-ı Hakk'tır.
Mânâ Âleminde Hullet Tecellîsi: Elbiselerin Nüzûlü ve Hırka
Terzibaba'nın bâtınî müşahedelerini içeren Rüyâ ve Mânâ Âlemi — Terzi Baba'ya Dair Zuhûrât (3) risalesinde hullet mefhumu, gökten inen elbiseler ve terzilik mesleğinin remzî mânâlarıyla teyit edilir. Gök yüzünden sıra sıra kıyafetlerin inmesi ve içlerinden güzellerinin seçilip tâliplere hediye edilmesi, Esmâ-i İlâhiyye ilminin nüzûlü ve her sâlikin istidadına uygun esmâ mânâlarının giydirilmesi olarak tabir olunur. Bu tecellî bizzat İbrâhîmî hullet mertebesinin zevkidir.
Karşılıklı iki atölye arasında mekik dokunarak kumaş biçilmesi, bâtından zâhire ve zâhirden bâtına yapılan seyrin remzidir. Terzinin kumaşa form vermesi, sâliklerin beş mertebeden geçeceği istikametleri belirlemektir. Mürşidi Nusret Babam'ın huzurunda Terzibaba'ya taç, cübbe ve kuşağın takdim edilmesi zuhûratında cübbe, önce hulletin yani esmâ dostluğunun, ardından hubbiyyetin yani zâtî muhabbetin temsili olarak zikredilir.
Muhabbet deryasının Âdem aleyhisselâm ile başlayan tenezzülü, İbrâhîm aleyhisselâmda şiddetli dostluk ve tahallül halinde hullet olmuş, nihayet Hz. Muhammed Mustafa aleyhissalâtü vesselâmda habîbullah kemâline ermiştir. Hullet, kulu Hakk'ın dostluğuna erdiren, fiilleri tevhid eden ve her zerreyi ilâhî isimlerin nûruyla aydınlatan mübarek bir irfân menzilidir.
Klasik Dayanaklar
Fusûsu'l-Hikem: İbrâhîm Fassı
İbnü'l-Arabî'nin Fusûsu'l-Hikem adlı eserinde İbrâhîm aleyhisselâma tahsis edilen bölüm, "Kelime-i İbrâhîmiyye'de Mündemiç Hikmet-i Müheyyemiyye" başlığını taşır. Şerhte açıklandığı üzere "müheyyem", ifrât-ı aşk ve şiddetli muhabbet mânâsına gelen "heyemân" kökünden türemiştir. İbrâhîm aleyhisselâmda Hakk'ın muhabbeti galip geldiği için o, Hak yolunda babasından ve kavminden yüz çevirmiş, malını terk etmiş ve En'âm sûresinin 77. âyetinde belirtildiği gibi yıldız, ay ve güneşte Rabbini arayarak cemâl-i Hak'ta hayrete düşmüştür. Bu hayret ve aşk galebesi neticesinde İbrâhîm aleyhisselâm kendi nefsinden fâni, Hakk ile bâkî olmuş ve Hakk'ı semâvât, arz, ervâh ve ecsâm mezâhirinde idrak etmiştir. Bu teheyyüm vasfı evvela ilâhî celâlin cemâlinde müstağrak olan kerrûbiyyûn meleklerinde zâhir olmuş, peygamberler arasında ise kemâliyle Halîlürrahmân olan İbrâhîm aleyhisselâmda tecellî etmiştir.
Ahmed Avni Konuk'un şerhinde "halîl" kelimesinin iştikākı tahlil edilirken, seven ile sevilen arasındaki münasebet gıdâ ve su misalleriyle vuzuha kavuşturulur. Halîl, muhibbin rûhu meyanında "tahallül" eden, yani varlığın bütün zerrelerine sirayet eden habîbdir; hullet ise habîbde tahallül eden muhabbettir. Bir rızık veya gıdâ bedene girdiğinde nasıl bütün uzuvlara dağılıp hazmolunursa ve geriye sadece sirayet kalırsa, İbrâhîm aleyhisselâm ile Cenâb-ı Hakk arasındaki dostluk da böyle bir iç içe geçiştir. Konuk'un şerhinde bu tahallülün mertebesi ve esmâya gıdâ olma hali şöyle ifade edilir:
İmdi İbrâhîm (a.s.) Hakk'a gıdâ olup onda mütehallil oldukda, “esmâ” ta'bîr olunan makāmât-ı ilâhiyyenin kâffesine tahallül etmesi ve İbrâhîm (a.s.)ın mazharında zâhir olan esmâ-i ilâhiyye ile Hak (celle ve alâ)'nın zâtının zâhir olması lâbüddür. Bu sûrette Cenâb-ı İbrâhîm esmâya gıdâ olunca, o esmâda muhtefî ve bâtın olur; ve zât-ı Hak İbrâhîmde zâhir bulunur. — Kelime-i İbrâhîmiyye
Bu makamda abd ile Hakk arasındaki münasebet bir imtizâç veya hulûl değildir. Ahmed Avni Konuk, Mevlânâ'nın Mesnevî-i Şerîf'in ikinci cildinde geçen ateş ve demir temsilini nakleder: Ateşe atılan demir kızarıp ateşin rengini aldığında "Ene'n-nâr" (Ben ateşim) diye nida eder; lâkin zâtı itibariyle demir olmaya devam eder, demirin zâhirî sıfatı ateşin tecellîsiyle mahvolup yerine ateşin hükmü kâim olmuştur. İşte hullet hakikati, kulun kendi beşerî sıfatlarından fâni olup ilâhî sıfatlarla muttasıf hale gelmesidir. Bu makam "kurb-i nevâfil" sırrıdır; meşhur kudsî hadiste beyan olunduğu üzere Cenâb-ı Hakk kulunun işiten kulağı, gören gözü, tutan eli ve yürüyen ayağı olur. Kul Hakk ile işitir, Hakk ile görür ve Hakk ile söyler.
Terzibaba Necdet Ardıç, Konuk şerhi üzerine yaptığı sohbetleri ihtiva eden TB. Kelime-i İdrîsiyye & İbrâhîmiyye eserinde bu tahallülün iki veçhesine dikkat çeker. Birincisi Hakk'ın İbrâhîm sûretinin vücuduna duhûlü ve esmânın zuhûrudur; ikincisi ise İbrâhîm'in Hakk'ın vücuduna mütehallil olmasıdır. Şeyh-i Ekber'in eşyanın sûretine Hakk dememek için "İbrâhim'in sûretinin vücuduna Hakk'ın tahallülü" tabirini kullandığını belirten Terzibaba, dostluğun hakikatini şu cümlelerle izah eder:
İbrahim’in (a.s.) zatı, yani İbrahim denilen varlığın mevcudiyeti, Zat-ı ilahiyenin tavırları ile vasıflandığı için bütün eşya denilen şeyiyete müşahede ile girmiş, bütün sıfat-ı ilahiyeye cami olmuş, yani ilahi sıfatlara cami olmuş, bulunduğu için kendisine “Halil” ismi verildi. Yani kendi varlığında sıfat-ı ilahiyeyi cami olarak bulduğu için “Halil” denmiştir. Kendisi de müheyyim olduğundan şiddetli aşk olduğundan “Halil” yani “Dost” işte Allah’a ulaşmanın ilk yolu “dost”luktan geçiyor. Hullet giymeden, elbise giymeden geçiyor. — TB. Kelime-i İdrîsiyye & İbrâhîmiyye
Aynı eserde "nâfiz" ve "menfûz" dengesi işlenir; tohumun toprağa girmesi veya suyun yüne nüfuz etmesi gibi, İbrâhîm aleyhisselâmda Cenâb-ı Hakk'ın dostluğu ve Esmâ-i Hüsnâ'sı nâfiz, yani nüfuz eden olmuş, İbrâhîm'in zâhirî varlığı ise menfûz, yani bu esmâyı taşıyan mahal kılınmıştır. İbrâhîm aleyhisselâm bu idrakin şükrânesi olarak halka sofralar açmış ve ziyafet vermeyi sünnet edinmiştir; zira zâhirde halka gıdâ ikram etmek, bâtında Esmâ-i İlâhiyye hakikatlerini ve hullet maarifini tâliplere aktarmanın remzidir.
Ana bölümde tahallülün çaya giren şeker ve Esmâ-i Hüsnâ'nın bedene sirayeti olarak anlatılan hakikat, İbrâhîm Fassı'nda gıdânın mütegaddîye sirayeti, suyun yüne nüfuz etmesi ve demirin ateşe bürünmesi temsilleriyle aynı vücûdî esasa işaret eder. İbrâhîm meşrebinde dostluk, kulun Hakk'ın elinde bir alet haline gelerek fiil ve sıfatlarını ilâhî tecellîye teslim etmesidir.
Mesnevî-i Şerîf
Cilt 6: Garazsız Muhabbet ve Hullet Ehli
Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî'nin Mesnevî-i Şerîf'inin altıncı cildinde dostluk ve muhabbetin mertebeleri, kulun Hakk'a yönelişindeki niyet ve ihlâs dairesinde ele alınır. Ahmed Avni Konuk'un şerhinde, ilâhî hitapta yer alan "kerhen geliniz" ile "tav'an geliniz" emirlerinin muhatapları arasındaki fark tahlil edilir. Îmânda taklit mertebesinde kalanların nefisleri henüz diri olduğundan, onlar cennet ümidiyle mükâfat elde etmek veya cehennem korkusuyla azaptan korunmak için kerhen itaat ederler. Nefisleri fenâ bulup cisimleri rûhânî safvetle yoğrulmuş olan muhakkikler ise Hakk'a seve seve, hiçbir menfaat ve karşılık gözetmeksizin yönelirler. Mevlânâ 4577. beyitte bu iki zümrenin muhabbetini şöyle ayırt eder:
- Bu Hakk'ın muhibbi bir illet içindir ve o diğeri garazsız muhakkak hullete mensubdur. — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 6
Ahmed Avni Konuk şerhinde bu beyti açıklarken, taklit ehlinin muhabbetinin nefse menfaat celbetmek veya zararı defetmek gibi bir illete dayandığını belirtir. Buna mukabil hakiki hullete mensup olan dostluk ehli, sevgilerini her türlü garaz ve illetten arındırmışlardır. Konuk'un ifadesiyle:
"Kerhen geliniz!" emrine tâbi' olan mukallidler Hakk'ı severler ammâ, nefislerine celb-i ni'met ve def'-i nakmet etmek için severler. Muhabbetleri bir illete müsteniddir; fakat "Tav'an geliniz!" emrine tâbi' olan muhakkikler Hakk'ı garazsız ve dostluğa mensûb olarak severler. Hak onları cennete veyâ cehenneme koysa, indlerinde müsâvîdir; çünkü ma'şûklarının iradesinde müstehlek olmuşlardır. — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 6
Hullet ehlinin nazarında Cenâb-ı Hakk'ın kendilerini cennete veya cehenneme koyması farksızdır; zira onlar ma'şûklarının iradesinde müstehlek olmuş, yani kendi cüz'î iradelerini ilâhî iradede tüketmişlerdir.
Ana bölümde İbrâhîm aleyhisselâmın Nemrud'un ateşine atılırken sergilediği tam teslimiyet, huzur ve hiçbir şahsî menfaat gözetmeksizin Hakk'a râm oluşu, Mesnevî'deki bu garazsız muhabbet ve hullet anlayışıyla aynı esasa dayanır. Kul illet ve ivaz düşüncesinden büsbütün sıyrılıp fâil olarak yalnız Hakk'ı bildiğinde, dostluğun hakiki mânâsına ulaşmış olur.
Kavramlar Ağında Hullet (Dostluk)
- Altı Peygamber: İbrâhîm aleyhisselâmın Halîlullah vasfı, tevhid-i ef'âl idraki ve ateşin nûra inkılap etmesi hakikati bu eserde temel dayanaklarıyla şerh edilir.
- Sohbet Arası Sohbetler: Âfâk ile enfüsün birleştiği ilk menzil, Esmâ-i Hüsnâ elbisesinin giyilmesi ve cennet libasının veraset yoluyla intikali ayrıntılı sohbet kayıtlarıyla açıklanır.
- Fusûsu'l-Hikem: Kelime-i İbrâhîmiyye'de yer alan hikmet-i müheyyemiyye, tahallül esası, gıdâ ile mütegaddî ve ateş ile demir temsilleri üzerinden kavramın klasik irfândaki vücûdî zeminini teşkil eder.
- Hikmet: Hakk'ın Hakîm ism-i şerîfinin tecellîsiyle, zahiren tabii görünen hâdiselerin derûnundaki ilâhî sırların ve derecelerin idrak edilmesidir.
- İsmail Fassı: İbrâhîmiyyet mertebesinden doğan veled-i kalbî hakikatiyle, kulun fâil-i mutlakı bilip Hakk'a seslenişinin kabul ve müşahedeye dönüşmesidir.
Kütüphanedeki Kaynaklar
- Altı Peygamber - Hz.İbrahim (a.s) Halillullah: İbrâhîm aleyhisselâmın şahsında zuhûr eden halillik, tevhid-i ef'âl ve ilâhî esmânın zâhir olması bahislerini müstakil olarak inceler.
- Sohbet Arası Sohbetler CD 17 ve Sohbet Arası Sohbetler CD 18: Âfâk ve enfüsün birleşmesi, esmâ elbisesinin mânâsı, Nemrud'un ateşi ve cennet gömleğinin nesilden nesile aktarılışına dair canlı sohbet kayıtlarını ihtiva eder.
- Tasavvuf Izâhları: Zâti hakikatlerin Âdem aleyhisselâmın bâtınından İbrâhîm aleyhisselâmın zâhirine çıkışını, tahallülün çaya giren şeker misaliyle fıtrata işleyişini ve tek başına bir ümmet olma sırrını izah eder.
- Sâffât Sûresi: İbrâhîmiyyet mertebesinde esmânın tahallülü ve kurban hadisesindeki teslimiyetin ilâhî isimlere tâbi oluş hakikatini ele alır.
- Enbiyâ Sûresi: Ateşe verilen zâtî hitabın sırrını, nârın nûra rücû edişini ve anâsır-ı erbaadan necat bulup selâmete erişi açıklar.
- Hac Sûresi: Beyt-ül Atik'ten Kâbe-i Muazzama'ya uzanan seyirde Makam-ı İbrâhîm'de namaz yeri edinmenin zâhirî ve bâtınî hükümlerini serdeder.
- 2023 Umre Dosyası: Hullet libasının sûretlere biçilmesi, İsmâil isminin mânâsı ve tek başına kılınan namazda esmâ cemaatinin teşekkülünü manzum ve mensur kayıtlarla aktarır.
- Rüyâ ve Mânâ Âlemi — Terzi Baba'ya Dair Zuhûrât (3): Mânâ âleminde gökten nâzil olan esmâ elbiselerini, iki atölye arasındaki zâhir-bâtın seyrini ve hullet cübbesini remzî müşahedelerle belgeler.
- Aşk ve İrfan Yolunda Bir Ömür: Kûr'ân-ı Kerîm'deki âfâk ve enfüs âyetleri ışığında tevhid-i ef'âl mertebesini ve İbrâhîmî meşrebin hususiyetlerini derler.
- Kelime-i İbrâhîmiyye: Ahmed Avni Konuk'un Fusûs şerhinden, heyemân hâli, tahallülün gıdâ ve beden münasebetiyle tarifi ve kurb-i nevâfil sırrını ortaya koyar.
- TB. Kelime-i İdrîsiyye & İbrâhîmiyye: Konuk şerhi üzerine yapılan derslerde nâfiz ve menfûz dengesini, Hakk'ın İbrâhîm sûretindeki zuhûrunu ve ziyafet sünnetini açıklar.
- Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 6: Mevlânâ'nın 4577. beyti ve Konuk'un izahı çerçevesinde, taklit ehlinin illetli sevgisi ile hullet ehlinin garazsız ve ivazsız muhabbeti arasındaki farkı gösterir.
Değerlendirme
Hullet, sâlikin nefs tevhidi merhalelerinden geçerek ef'âl âleminde âfâk ile enfüsü birlediği, fiillerin yegâne fâilinin Cenâb-ı Hakk olduğunu idrak ettiği temel bir irfân mertebesidir. Bu makamda kul, Esmâ-i Hüsnâ hakikatlerini manevî bir libas gibi kuşanarak kendi cüz'î fiil ve iddialarını ilâhî iradede fâni kılar. İbrâhîm aleyhisselâmın temsil ettiği bu meşrep, hem klasik Fusûs metinlerindeki tahallül ve heyemân bahisleriyle hem de Mesnevî'deki garazsız ve ivazsız muhabbet esasıyla tam bir zemin birliği içindedir. Kişi bu şuurla namaza durduğunda, tek başına görünse dahi bâtınında saf bağlayan Esmâ-i İlâhiyye cemaatine imamlık makamına erer. Bu hakikatin seyr-i sülûktaki basamaklarını daha tafsilatlı tetkik etmek isteyenler için Altı Peygamber ve TB. Kelime-i İdrîsiyye & İbrâhîmiyye şerhlerindeki tevhid-i ef'âl bahisleri mühim bir müracaat menzilidir.