Hz. Nuh (a.s.)

Hz. Nuh (a.s.), Neciyyullâh (Allâh tarafından kurtarılan, necâtın sâhibi) lakabıyla anılan, ülü'l-azm rasûllerin en eskilerinden biridir. Tasavvuf geleneğinde o, bin yıllık dâveti, kavminin inadıyla yüzleşmesi ve nihâyetinde tûfan ile yapılan tasfiye sonrası ikinci insanlık fihristinin başı olarak duran bir eşik nebîsidir. Terzibaba külliyâtında Hz. Nûh, altı peygamber serisinin ikinci halkasıdır; tenzih ile teşbîh arasındaki gerilimin nebevî modelidir. Peki, Nûh'un gemisi bizim hangi nefs-tûfanımızda bir kurtuluş tahtasıdır; "Rabbim, dünyâda kâfirlerden hiçbir diyâr koyma!" duâsının iç anlamı nedir? Bu sayfada, Terzibaba külliyâtından ve İbn Arabî'nin Kelime-i Nûhiyye'sinin Konuk şerhinden gelen izlerle bakıyoruz.

Kavramın Kökeni ve Anlamı

"Nûh" ismi, Sâmî dillerde "râhat, dinginlik" mânâlarına işaret eden bir kökle ilgilidir; bir başka rivâyete göre ise çokça ağlaması, kavmine nevhe (yüksek sesle ağıt) etmesi sebebiyle bu adı almıştır. Kur'ân-ı Kerîm onu pek çok yerde anar; müstakil Nûh Sûresi dahi vardır. ülü'l-azm rasûllerin (Nûh, İbrâhîm, Mûsâ, Îsâ, Muhammed) ilkidir.

Kur'ân, onun 950 yıl kavmine dâvet ettiğini bildirir (Ankebût 29/14); buna rağmen yalnız az sayıda mü'min ona iman etmiştir. Helâkın eşiğinde Allâh ona gemi yapmasını emreder; tûfan tüm yeryüzünü kaplar ve sâdece gemi sâkinleri kurtulur. Bu, ilâhî tasfiyenin tarihteki en bütüncül örneğidir.

İbn Arabî Fusûsu'l-Hikem'in Kelime-i Nûhiyye faslında, Hz. Nûh'u tenzihin tek-cihetli savunucusu olarak tahlîl eder ve onun kavmiyle bu tenzih-teşbîh dengesizliği yüzünden anlaşamadığını söyler. İlk risâlet ahkâmı Nûh ile ortaya çıkmıştır:

"Peyderpey tekessür ederek en evvel ahkâm-ı risâlet Nûh (a.s.) ile zâhir oldu. Ondan sonra ahkâm-ı hilâfet zuhûr ve inbisâtta tedrîcen tezâyüd ederek Dâvûd (a.s.)..." (Kelime-i Dâvûdiyye, Muhyiddîn İbnü'l-Arabî)

Yâni risâlet (rasûllük, kitap getirme) hükümlerinin ilk taşıyıcısı Hz. Nûh'tur; Hz. Âdem'de henüz bütüncül bir kitap-şerîat yoktu; Hz. Nûh ile şerîat-ı semâviyyenin nüvesi ümmete iniyor.

Hz. Nûh'un Mertebesi: Tenzîh ile Teşbîh Arasındaki Gerilim

İbn Arabî'ye göre Hz. Nûh'un kavmiyle ihtilâfının kökeninde, kavmin Vedd, Suvâ', Yağûs, Ya'ûk, Nesr gibi sûretler etrâfında bir teşbîhî ibâdet geliştirmesi yatar; Nûh ise saf tenzîhi savunur. Bu, basit bir putperestlik-tevhîd çatışması değil; Hak'kın zâhir-bâtın iki vechinin bütünlenmesindeki bir derinlik mes'elesidir. Hâtemu'l-enbiyâ Hz. Muhammed (s.a.v.) bu iki yüzü *cem'u'l-cem'*de birleştirecek; Hz. Nûh ise sadece tenzîhî kutbun sancaktarı olarak kalır.

Terzibaba ve Konuk şerhinde bu tablonun bir başka katmanı, Nûh'un gemi yapımı sırasında kavminin alay etmesidir. Kamer Sûresi şerhinde bu durum, Abdülkerîm Cîlî'nin İnsân-ı Kâmil'inden bir alıntıyla zenginleşir:

"Abdülkerîm Cîlî, (İnsân-ı Kâmil) isimli kitabının başında bu Âyet-i Kerîmeyi, (Onu levhalarla çivilerle yapılmışa yükledik) şekliyle ifade etmektedir. Gerçekten bu Âyet-i Kerîme de bizlere verilen çok ilgi(nç bir mânâ taşımaktadır)." (Kamer Sûresi)

Levhalar ve çivilerle yapılmış olan gemi, sâlikin âfâkî ve enfüsî eğitim malzemeleriyle inşâ ettiği kabiliyet-i ilâhiyyesinin temsîlîdir; sâlik bu gemiye binmedikçe, nefs-tûfanından kurtulamaz.

Terzibaba'nın Yaklaşımı (KALBİ)

Altı Peygamber Silsilesinde İkinci Halka: Necât Mertebesi

Terzibaba'nın altı peygamber serisinde Hz. Nûh, Hz. Âdem'den sonra ikinci halkadır:

"15. 6 Pey- (1) Hz. Âdem-safiyeti. Safiyyullah. (a.s.) 88- Nusret Tura-Divanı. Erler demine." (Enbiyâ Sûresi)

Bu silsile, sâlikin nefs mertebelerinde her bir nebî ile yaşayacağı iç hâdiseleri tertîb eder. Safiyyetten sonra necât; çünkü safilenmiş bir cevher, boğulmaktan kurtulmaya hazırdır. Necât, yokluğa düşmüş varlığın geri çağrılmasıdır.

Sâlikin Tûfanı: Nefsî Sular

Terzibaba Esintiler (4) eserinde, övgü ve yergi karşısındaki sebatın sâlikin Nûhî terbiyesinin bir parçası olduğunu hatırlatır:

"Yerildiği zaman bir eksi tesir almamalı, övüldüğü zaman da kendinde her hangi bir değişiklik olmamalıdır. Kişide her iki halde de değişiklikler oluyorsa daha o kimse henüz üstünden nefsi bağlantılarınd(an kurtulamamıştır)." (Esintiler (4), Terzibaba)

Bu nefsi bağlantılar, sâlikin içindeki küçük tûfanı çağıran rüzgârlardır. Kişi, kendi gemisini inşâ etmedikçe — yani tezkiye-i nefs yapmadıkça — her övgü ve yergi suyu onu boğmaya yetebilir.

Âdemiyyet Mertebesi ve Nûh'un Yeri

Terzibaba 13 ve Hakîkat-i İlâhiyye eserinde, Âdemiyyet ile Nûh'un mertebesi arasındaki ontolojik bağı şöyle tasvîr eder:

"Âdemiyyet mertebesi, Hazret-i Ahadiyyetin 'yeryüzü' Hazret-i şehâdette nokta zuhuru 'Hazret-i Âdem' ismiyle Âdemiyyet mertebesinden, görünmeye başlamasıdır." (13 ve Hakîkat-i İlâhiyye)

Âdem nokta-i zuhûr iken, Nûh bu noktanın kıt'aya açılma noktasıdır; insan cinsinin tek-tipten çoklu-kabileye geçişi onun tûfan sonrası nesli üzerinden olmuştur. Câmi'-i evvel Âdem ise, câmi'-i sânî Nûh'tur.

Geminin Boğulmazlığı: Nûh'un Ruhânî Kuvveti

Konuk Mesnevî Şerhi Cilt 10'da, Nûh'un kuvveti ile gemisinin zayıflığı arasındaki ayırımı şöyle açıklar:

"Zayıflık gemide olur, Nûh'ta değil! Kutbun zayıflığı varsa, sadece bedeninde olur. Ruhu zayıf olmaz. Zayıflık, gemi gibi bir bedende olan şeydir, Nûh (a.s.) gibi bir ruhta değil." (Mesnevî-i Şerîf Şerhi Cilt 10, Ahmed Avni Konuk)

Bu tasavvurda gemi = beden, Nûh = rûh-ı kāmil. Bedendeki yaşlanma ve hastalık, kutbun ruhânî kuvvetini zerre kadar zaafa uğratmaz. Bu, rûhun cesedden daha hakîkat olduğunun en açık bir dersidir.

Bedduâ-yı Nûh ve Risâletin Ağırlığı

Konuk Cilt 5'te, Hz. Nûh'un bir bedduâsının kâinâtın bir köşesini yıkmaya kâfi gelişini şöyle anar:

"Bir bedduâsı ile Nûh, ne vakit şarkı ve garbı kendinin gark-âbı ederdi? Ve kezâ şahs-ı vâhidinden ibâret olan Nûh (a.s.), milyonlarca şahıs hükmünde iken, 'Rab(bim, kâfirlerden hiçbir kimse koyma!')." (Mesnevî-i Şerîf Şerhi Cilt 5, Ahmed Avni Konuk)

Burada hayreti uyandıran nokta şudur: Hz. Nûh bir tek beden olmasına rağmen, Hak nazarında milyonlarca şahıs hükmündedir. Çünkü insân-ı kâmil, âlem-i tâmmın bir ferdidir; onun nefesi Hak'kın kün hitâbının tezâhürüdür. Bedduâsı zâhirî bir öfke patlaması değil, takdîr-i ilâhînin bir aynasıdır.

Hak Kapısını Tek Başına Çalan: Kılıç-Talep

Konuk Mesnevî Cilt 3'te, Nûh'un Hak'tan kılıç istemesinin temsîlî anlamını şöyle açar:

"Hak kapısını tek başına çalan her bir resûl, bütün âfâk üzerine yalnızca gâlib gelmiştir. Vaktâki Nûh ondan kılıç iste(di...)" (Mesnevî-i Şerîf Şerhi Cilt 3, Ahmed Avni Konuk)

Bu kılıç, et ve çelikten yapılmış bir alet değil; Hak'kın tûfan sûretinde inen kahr sıfatıdır. Nûh'un talepi, fıtrî adâletin sâhibine yapılmış bir niyâzdır. Bedduâ kılıcının bir nebî elinde nasıl iş gördüğü, velâyetin ne büyük bir emanet taşıdığını ihtâr eder.

Bin Yıl: Sabrın Zirvesi

Hz. Nûh'un kavmine bin yıla yakın bir süre tebliğde bulunması (Ankebût 29/14), nebevî sabrın en uzun fasıllarından biridir. Terzibaba sohbetlerinde bu, dâvâ adamının uzun soluklu olması gerektiğinin en güçlü kanıtı olarak sıkça hatırlanır:

"Kavmin ileri gelenlerinin onu yalanlaması, inananların gemiye bindirilerek kurtarılması ve inkârcıların tûfanla helâk edilmesi anlatılmıştı. Tûfan, yeryüzündeki şirke batmış bir neslin sonu o(lmuştur)." (Mü'minûn Sûresi)

Bu, îmân tohumunun her kavme yeşermeyeceğinin kabûlü ile, yine de bin yıl tebliğe devâm etmenin gerekliliğini hatırlatır. Necât, bir tek mü'min için de yeterince büyük bir hedeftir.

Mesnevî'de Hz. Nûh

Mevlânâ Mesnevî'sinde Hz. Nûh, çeşitli bahislerde tezâhür eder. Konuk Cilt 5'te onun bedduâsı ile, Cilt 10'da Hz. Nûh'un kuvveti ile, Cilt 3'te Hak'tan kılıç talebi ile karşılaşırız. Genel temsîl: Hz. Nûh bir tek nebî olmasına rağmen âlem-i tâmm hükmündedir; onun gemisi sâlikin fıtratı, onun tûfanı nefsin tasfiyesi, onun denizi ise vücûd-ı mutlak'tır.

Bu tasavvur, vahdet-i vücûd dersinin en eski temsîllerinden biridir: bütün âlem bir deniz gibidir; gemiye binmiş olanlar — yâni Hak'kın emrine teslîm olanlar — kurtulur, geride kalanlar boğulur. Boğulma da yokluk değildir; aslına dönüştür, bahr-i vahdete karışmaktır.

Kavramlar Ağında Hz. Nûh

Hz. Nûh, tenzih ve teşbîh kutuplarının ayrıldığı eşikteki nebîdir; o, saf tenzihin bayraktarıdır. Karşı kutbunda Hz. İsa (a.s.) teşbîhi ile durur; bu ikisinin dengelenip aşılması Hz. Muhammed (s.a.v.) ile gerçekleşir.

Hz. Âdem'in safiyyetinden sonra gelen necât makamı, Hz. Mûsâ'nın kelîmiyyetine; oradan Hz. Yûsuf'un cemâline ve Hz. Süleyman'ın mülküne uzanır.

Gemi temsîli, fenâfillâh'a yakındır; gemi nefsâniyyetin tahtaları ile değil, tezkiye ile yapılır. Tevhîd hükümlerinin ilk taşıyıcısı olarak Hz. Nûh, risâlet kavramının başlatıcısıdır. Silsile'de o, ümmü'l-mürselîn (rasûllerin annesi-kaynağı) hükmündedir.

Tûfan hâdisesi, kazâ ve kader sırrının zâhirî tezâhürüdür; ilâhî kahr ile rahmetin birlikte iş görüşüdür. Hakîkat cihetinden Nûh, sâlikin içindeki "tek başına Hak kapısını çalan" yöndür; zikir ile sürdürülen tek başına bir dâvâ, Nûhî meşrebin günümüzdeki karşılığıdır.

Fusûsu'l-Hikem'in Kelime-i Nûhiyye faslı bu mertebenin tahkîkidir; Mesnevî çok yerinde onu temsîl olarak kullanır. İnsân-ı Kâmil kitabında Cîlî, levhalar ve çiviler metaforu üzerinden onu tahlîl eder.

Kütüphanedeki Kaynaklar

Fusûsu'l-Hikem ve şerhleri:

• Kelime-i Nûhiyye (İbn Arabî) — Tenzîh ile teşbîh arasındaki gerilimin tahkîki.
• Kelime-i Dâvûdiyye (İbn Arabî) — Risâlet hükümlerinin ilk olarak Nûh'la zuhûru.
• Kelime-i Şîsiyye (Terzibaba'nın Türkçe şerhiyle) — Nûh'un Şît mertebesi sonrası konumu.

Mesnevî-i Şerîf Şerhi (Ahmed Avni Konuk):

• Cilt 3 — Hak kapısını tek başına çalan resûl ve kılıç talebi.
• Cilt 5 — Nûh'un bedduâsı, milyonlarca şahıs hükmünde tek nebî.
• Cilt 10 — Geminin zayıflığı, Nûh'un kuvveti.

Sûre şerhleri:

• Mü'minûn Sûresi — Tûfan kıssasının tafsîli, gemi sâkinlerinin kurtuluşu.
• Kamer Sûresi — Levhalar ve çiviler gemisinin İnsân-ı Kâmil okuyuşu.
• Sâffât Sûresi, Enbiyâ Sûresi, Ankebût Sûresi, Sâd Sûresi, Fâtır Sûresi, En'âm Sûresi, Zâriyât Sûresi — Nûh kıssasının çeşitli vechelerinin tefsîri.

Terzibaba külliyâtı:

• Altı Peygamber Cilt 2: Hz. Nûh-Neciyyullâh (silsilenin ikinci cildi).
• 13 ve Hakîkat-i İlâhiyye — Âdemiyyet mertebesi ve Nûh sonrası kıt'a-açılım.
• Esintiler (4) — Sâlikin küçük tûfanında sebat ve nefsî bağlantılar.
• İnsân-ı Kâmil Cilt 2 ve 3 (Terzibaba şerhi) — Levhalar ve çiviler gemisi okuyuşu.
• Bendeki Terzi Babam Cilt 1 ve 2 — Altı peygamber serisinin kaynakça yerleşimi.
• Sohbet Arası Sohbetler CD 6, 7, 8, 13, 14 — Nûh kıssasına çeşitli atıflar.

Değerlendirme

Hz. Nûh (a.s.), Terzibaba külliyâtında Neciyyullâh sıfatıyla necât makamının nebevî temsîlcisidir. Onun bin yıllık dâveti, sâlike uzun soluklu sabrın dersini; gemi inşâsı, tezkiye-i nefs'in nasıl bir kabiliyet inşâsı olduğunun dersini; tûfan, ilâhî tasfiyenin hem kahr hem rahmet mertebesini öğretir. İlk risâlet ahkâmı onunla zâhir olduğu için o, sâlikin nazarında şerîat binâsının da nüvesidir. Tenzîhî eğilimi, kavmiyle ihtilâfının kökeninde olsa da, bu eğilim eksiklik değil bir nebî-vurgusudur; sonraki nebîler ve özellikle Hz. Muhammed (s.a.v.) bu vurguyu teşbîh ile dengeleyerek cem'u'l-cem' mertebesine yükseltecektir. Sâlik için Hz. Nûh, kendi küçük tûfanında — övgü ve yergi rüzgârlarının çarpıştığı bir gönülde — bir gemi-tahtasının nereden tutulacağını öğreten en eski yoldaştır.