Hz. Süleyman (a.s.)

Hz. Süleyman (a.s.), Hz. Dâvûd'un oğlu, hem nebî hem de hükümdâr olarak mülk ile nübüvveti bir bedende birleştirmiş, Rahmâniyyet hikmetinin temsîlcisi bir rasûldür. Tasavvuf geleneğinde o, cinn, ins ve kuş diline hâkim, Belkıs ile yaptığı risâlet alışverişiyle tevhîdin en kapsayıcı dilini kuran nebîdir. Terzibaba külliyâtında Hz. Süleyman, Neml Sûresi ve Sâd Sûresi şerhlerinin merkezinde, İrfan Mektebinde "içerideki Hz. Süleymân"ın dışarıya çıkması temennîsiyle anılan bir iç-sultanlık temsîlcisidir. Peki, bir nebî hükümdârın mülkünden hiçbir şey yitirmeden fakrı nasıl yaşadığı; karıncanın söylediği bir sözden ders almak için kendisini yere atan bu ulvî kişinin bizim kibrimize söylediği nedir? Bu sayfada Terzibaba'dan ve İbn Arabî'nin Kelime-i Süleymâniyye'sinden gelen izlerle bakacağız.

Kavramın Kökeni ve Anlamı

"Süleymân" (Shelomoh) ismi, İbrânîce'de "selâm", "esenlik", "tamlık" anlamına gelen shalom köküyle ilgilidir. Kur'ân-ı Kerîm onu Hz. Dâvûd ile birlikte sıkça anar; Neml, Sâd, Sebe', Enbiyâ, En'âm sûrelerinde nebevî ve mülkî vasıfları zikredilir. Allâh ona "hiç kimseye verilmedik bir mülk" verdiğini (Sâd 38/35) ve rüzgâr, cinn, kuşlar, karıncaların diline hâkimiyet bahşettiğini bildirir (Neml 27/16-19).

İbn Arabî Fusûsu'l-Hikem'in Kelime-i Süleymâniyye faslında, Hz. Süleyman'a verilen bu kapsayıcı mülkün, Rahmâniyyet sıfatının zâhirî tezâhürü olduğunu ileri sürer. Rahmân, Allâh isminden sonra en kapsayıcı ilâhî isimdir; Hz. Süleyman'a verilen mülk de bu kapsayıcılığın bir aynasıdır. Belkıs'a yazdığı mektupta "Bismillâhirrahmânirrahîm" ile başlaması, bu tahkîkin metinsel kanıtıdır:

"Süleymân lisânıyla Allâh'ın veya Süleymânlık mertebesinden bize, ve o kavme gönderdiği mektubudur. 114 Sûre-i şerif v(ardır...)" (Fâtiha Sûresi, Terzibaba)

Yâni Süleyman'ın Belkıs'a yazdığı besmeleli mektup, Fâtiha'nın iç anlamıyla bir paralelliktedir — Allâhtan kuluna inen bir hitâbın, bir nebî dilinden bir hükümdâra hitâbı.

Hz. Süleyman'ın Mertebesi: Sin Harfi ve Tenzîh Mertebesi

Terzibaba Neml Sûresi şerhinde, Süleyman'ın isminin başındaki Sin harfine bâtınî bir anlam verir:

"İçerisinde geçen Hz. Süleymân ağırlıklı başında Sin vardır. SİN = Süleymân-tenzîh Mertebesinden İnsân-ı Kâmildir. LÂM = İlâh-i varlık. Y = Yakîn hâli. Şuhûd Mûseviyyet, 9." (Neml Sûresi, Terzibaba)

Bu okumada, Süleyman'ın ismi tek başına bir tasavvuf risâlesidir: Sin-Lâm-Y-Mim-Elif-Nûn harflerinin her biri bir mertebeye karşılık gelir. Sin harfi, insân-ı kâmilin tenzîhî yüzünü; Lâm ilâhî varlığı; Yâ yakîni; Mim Muhammedî hakîkati gösterir.

Tahkik: Süleyman'ın Zellesi ve Rüzgârın Eğri Esmesi

Tahkik ehlinin Hz. Süleyman ile ilgili önemli bir bahsi, onun zellesi (kayma, hatâ sayılmayan küçük bir gaflet) ve bunun sonucunda rüzgârın eğri esmesi mes'elesidir. Konuk Mesnevî Şerhi Cilt 8'de bu konu işlenir:

"Vücûdunu şâh muvâcehesinde müstakil gördü, bu sebeble putpereste benzedi. Süleymân (a.s.) üzerine, onun zellesi sebebiyle rüzgârın eğri esmesi. 'Zelle', yürür iken ayağı kaymak (gibidir)." (Mesnevî-i Şerîf Şerhi Cilt 8, Ahmed Avni Konuk)

Vücûdunu müstakil görme — yâni Hak'kın karşısında bir başına bir ben tasarlamak — bir nebîye göre dahi büyük bir zelledir. Sıradan bir kimseye göre belki günah dahi sayılmayacak bu hafif gaflet, mülkün hizmetkârı olan rüzgârın eğri esmesine yol açmıştır. Bu, makam ne kadar yüksekse sorumlulukun da o kadar arttığının tasavvufî dersidir.

Terzibaba'nın Yaklaşımı (KALBİ)

Belkıs'a Mektup: Tenzîh-i Mutlak'tan Yapılan Dâvet

Terzibaba'nın Fâtiha Sûresi şerhinde Süleyman'ın Belkıs'a yazdığı mektup, bütün Kur'ân-ı Kerîm'in küçük modeli olarak okunur:

"Hüvviyyet-i mutlaka olan Allâhlık mertebesinden, Süleymân lisânıyla Allâh'ın veya Süleymânlık mertebesinden bize, ve o kavme gönderdiği mektubudur. 114 Sûre-i şerif v(ardır...)" (Fâtiha Sûresi, Terzibaba)

Burada iki ihtimâl açık bırakılmıştır: ya Allâh, Süleyman'ın dilinden konuşmaktadır (tenzîh); ya da Süleyman, kendi Süleymânlık makamından konuşmaktadır (teşbîh). Tahkîk ehline göre bu iki cihet aynı hakîkatin iki vechidir.

İçerideki Hz. Süleyman: Sâlikin İç Sultanlığı

Terzibaba Kevkeb — Yıldız eserinde, her sâlikin içinde bir Süleymân taşıdığını söyler:

"Dilerim en kısa zamanda içerideki Hz. Süleymân dışarıya çıkar. Hz. Süleymân hem peygamber, hem de 17 padişah idi. Biz de zâhirimizde kendi Sultanlığımızın padişahlığını, bâ(tınımızda kurmalıyız)." (Kevkeb — Yıldız, Terzibaba)

Bu, sıradan bir motivasyon değildir; sâlikin cisim mülkünün de bir hükümdârı olduğu, organlarının rüzgârı, hislerinin cinni, kalbinin karıncası olduğu bir tasavvurdur. İç-Süleymânlığın kurulması, sâlikin nefs ülkesini Hak'kın halîfesi olarak yönetmeye başlamasıdır.

Hindistan'da Can Almak: Tayy-i Mekân Hikâyesi

Terzibaba Terzi, Elif, Terâzî, Teradî eserinde, Süleyman ve Azrâîl arasında geçen ünlü hikâyeyi nakleder:

"Süleymân (a.s)'ın yanına gelince kendisine sorar sen benim tebamdan birine niye hiddetle bakıp korkutuyorsun deyince, ben onun canını yarın Hindistan'da alacaktım. Bu iş nasıl olacak diye bakınca korktu deyince." (Terzi, Elif, Terâzî, Teradî — İrfan Mektebi, Terzibaba)

Bu hikâye, kazâ ve kaderin ne denli isâbetli işlediğini, kişinin ölümden kaçışının dahi takdîr-i ilâhînin parçası olduğunu, ve tayy-i mekânın Süleyman'ın mülkünde mümkün olduğunu öğretir. Korkmuş adam, Süleyman'ın emriyle rüzgârla bir günde Hindistan'a uçurulur; orada Azrâîl tarafından canı alınır. Yâni rüzgâr, takdîrin gerçekleşmesine vesîle olur.

Belkıs Hediyesi ve Süleymânî Edeb

Konuk Mesnevî Şerhi Cilt 7'de, Belkıs'ın gönderdiği hediyeyi Süleyman'ın reddedişi anlatılır:

"Eğer Hz. Süleyman: 'Bunu geri götürün ve benim Belkıs'a verdiğim fermân ile berâber hediyeleri de yine geriye getirin!' diye emr ederler, o vakit emre tebean geri götürürüz!' deyip huzûr-ı Süleymânî(ye dönmek)..." (Mesnevî-i Şerîf Şerhi Cilt 7, Ahmed Avni Konuk)

Bu, dünyâ-mülkünün gerçekten Hak'ka mensûb olduğunun isbâtıdır; çünkü hiçbir nebî, kendi mülkünden dolayı bir hediye kabûl ederek minnet altında kalmaz. Süleymânî mülk, ona girene minnet etmeyen, ondan çıkana arkasından bakmayan bir hükümrânlıktır.

Kendi İmtihanını Kendi Aşmak

Terzibaba Zümer Sûresi şerhinde Süleyman'ın hükümdâr-nebîliğini insânın imtihanı perspektifinden okur:

"Cenâb-ı Hakk Ankebût Sûresi 29/2-3'te buyurur: 'E hasiben nâsu en yutrekû en yekûlû âmennâ ve hum lâ yuftenûn' (İnsanlar 'îmân ettik' demekle imt(ihansız bırakılacaklarını mı sandılar?)" (Zümer Sûresi)

Süleyman'ın mülkü, ona verilen büyük bir imtihandır. İmtihan, küçük insanlara küçük yüklerle, büyük insanlara büyük yüklerle gelir. Süleyman'ın mülkü ile fakrını birlikte taşımış olması, en büyük tasavvufî dersidir.

Babasız İnşâ: Süleyman'ın Mescidi

İbn Arabî Kelime-i Yûnusiyye'de, Dâvûd'a "Senin oğlun Süleyman onu binâ eder" diye vahyedildiğini nakleder:

"Allâh Teâlâ ona vahyetti ki: 'Muhakkak senin oğlun Süleymân onu binâ eder.' İmdi bu hikâyeden garaz, bu neş'et-i insâniyyenin mürââtıdır; ve muhakkak onun ikāmesi hedmin(in karşılığıdır)." (Kelime-i Yûnusiyye, Muhyiddîn İbnü'l-Arabî)

Burada anlatılan, sıradan bir Beytü'l-Makdis inşâsı hikâyesi değil; neş'et-i insâniyyenin (insânî oluşumun) bir nebîden bir sonraki nesle nasıl aktarıldığının temsîlîdir. Bir nebî, yaptığı ile değil; koyduğu oğul ile de değerlendirilir. Süleyman'ın Beytü'l-Makdis'i, Dâvûdî nübüvvetin Süleymânî hükümranlığa devrolmasının somut işâretidir.

Tecellide Tekrâr Yoktur: Süleyman'ın Ayn-ı Sâbitesi

İbn Arabî'nin Kelime-i Süleymâniyye'sinin merkezî tezi, tecellîde tekrârın olmamasıdır:

"Tecellîyi etmez; ya'ni tecellîde tekrâr yoktur. Hz. Süleymân (a.s.)'ın ayn-ı sâbitesinin isti'dâdı bu idi; tecellî de ona göre oldu. İşte her bir mazhar dahi Cenâb-ı Süleymân (a.s.)..." (Kelime-i Süleymâniyye, Muhyiddîn İbnü'l-Arabî)

Yâni Hak Teâlâ aynı tecellîyi iki kez aynı şekilde göstermez; her tecellî, mazharın ayn-ı sâbitesine (ilim mertebesindeki sâbit hakîkati) göre özgün biçim alır. Süleyman'a verilen mülk, onun ayn-ı sâbitesinin talep ettiği biçimde tecellî etmiştir. Bu, kişiselliği ilâhî hikmete oturtmaktır.

Mesnevî'de Hz. Süleyman

Mevlânâ ve Konuk şerhi, Hz. Süleyman'ı pek çok bahiste anar. Cilt 2'de Süleyman'ın "benden sonra" duâsı cömertlik ve şefkat perspektifinden okunur:

"Onun 'Benden sonra' demesindeki sırrı da, nefsin sıfâtından olan buhülden bilme; belki ehl-i nefis olanlara karşı hissettiği şefkatinden ve onlara olan şefâat cin(sindendir)." (Mesnevî-i Şerîf Şerhi Cilt 2, Ahmed Avni Konuk)

Yâni Süleyman'ın "Benden sonra hiçbir kimsenin nâil olamayacağı bir mülk ver" duâsı, cimrilik değil; gelecekteki insanların aynı mülk fitnesine düşmemesi için duyduğu şefkattir. Bu, kendi mülkünü kendi tahdîd eden bir nebî tasvîridir.

Cilt 8'de Süleyman'ın zellesi, Cilt 11'de Zühal seyyâresinin büyüklüğüne işâret eden âyet bağlamında onun kâinâtsal nazarı, Cilt 12'de Âd kavmi ve sert rüzgâr bahsinde rüzgâr-Süleyman ilgisi tezekkür edilir.

Kavramlar Ağında Hz. Süleyman

Hz. Süleyman, Hz. Muhammed (s.a.v.) silsilesindeki Rahmâniyyet hikmetinin temsîlcisidir; mülk ile nübüvveti birlikte taşıması bakımından, halîfetullâh sıfatının zâhirî bir aynasıdır. Hz. Mûsâ'nın kelîmiyyeti, Hz. İsa'nın rûhâniyeti, Hz. Yûsuf'un cemâli ile birlikte, Hz. Âdem'in halîfeliğinin farklı tezâhürleri olarak okunabilir.

Mülk sıfatı, tecellî kavramı ile yakından ilgilidir; "tecellîde tekrâr yoktur" tezi, hakîkat'in her mazharda özgün şekilde zuhûr ettiğinin temsîlîdir. Kazâ ve kader sırrı, Hindistan hikâyesinde açıkça örneklenir.

Cinn ve ins, kuş dili, karınca diyalogu gibi unsurlar, bâtın âleminin Süleymânî mülk içindeki yerini gösterir. Süleymânî rüzgâr, zikir ile harekete geçen nefes-i Rahmânînin maddî aynasıdır.

Fusûsu'l-Hikem'in Kelime-i Süleymâniyye faslı bu mertebenin tahkîkidir; Mesnevî çok yerinde onu temsîl olarak kullanır. Belkıs'a yazdığı mektup, risâlet kavramının ferd-ferde nasıl iletildiğinin örneğidir; karıncanın söylediği söz, teslîmiyet ve tefekkür dersidir.

Kütüphanedeki Kaynaklar

Fusûsu'l-Hikem ve şerhleri:

• Kelime-i Süleymâniyye (İbn Arabî) — Ayn-ı sâbite ve tecellîde tekrârın olmaması.
• Kelime-i Dâvûdiyye (İbn Arabî) — Hilâfetin Dâvûd'dan Süleyman'a intikāli.
• Kelime-i İshâkiyye, Kelime-i Yûnusiyye (İbn Arabî) — Süleymânî mülkün diğer nebevî kelimelerle bağı.

Mesnevî-i Şerîf Şerhi (Ahmed Avni Konuk):

• Cilt 2 — "Benden sonra" duâsındaki şefkat bahsi.
• Cilt 7 — Belkıs'ın hediyesinin reddedilişi.
• Cilt 8 — Süleymân'ın zellesi ve rüzgârın eğri esmesi.
• Cilt 9 — Avâm ve evliyâ-yı Hak arasındaki söz-mâ'nâ farkı bahsinde Süleymânî atıflar.
• Cilt 11 — Zühal seyyâresi ve kâinatsal nazar.
• Cilt 12 — Âd kavmi ve sert rüzgâr (Süleymânî hâkimiyetin sınırı).

Terzibaba külliyâtı:

• Neml Sûresi — Sin harfi okuyuşu ve Süleymânî mertebe.
• Fâtiha Sûresi — Süleyman'ın Belkıs'a yazdığı besmeleli mektubun Fâtiha ile paralelliği.
• Sâd Sûresi — Hz. Dâvûd, Hz. Süleyman ve Hz. Eyyûb'un sabır ve teslîmiyet imtihanları.
• Enbiyâ Sûresi — Dâvûd-Süleyman'ın hars (ekin) hükmü ve fehm farkı.
• Kevkeb — Yıldız — İçerideki Hz. Süleymân'ın dışarı çıkması temennîsi.
• Terzi, Elif, Terâzî, Teradî — İrfan Mektebi, Kırk Seyir — Süleymân-Azrâîl ve Hindistan hikâyesi.
• Terzi Baba Cilt 2 — Tayy-i mekân bahsinde Süleymânî örnekler.
• Aşk ve İrfân Yolunda, DVT-C001 (Ses Kaydı) — Süleymânî makamın diğer atıfları.
• Kur'ân-ı Kerîm'de Yolculuk — 53. Âyetler ve Terzi Baba — Kenan ve nebevî silsilenin yapılanması.
• Zümer Sûresi — Süleymân'ın imtihan ve mülk dengesi.
• Dur Rabbın Namazda Cilt 2 — Süleymânî ibâdet usûlünün izleri.
• İnci Tezgâhı (1) — Yûnus Emre lisânından kibre dair ders.
• Bendeki Terzi Babam Cilt 2 — Süleymânî mertebenin İrfân Mektebi içindeki konumu.

Değerlendirme

Hz. Süleyman (a.s.), Terzibaba külliyâtında mülk ile nübüvveti bir bedende birleştirmiş, Rahmâniyyet hikmetinin temsîlcisi olarak yer alır. Sin harfi ile başlayan ismi, onun tenzîh mertebesinden bakan bir insân-ı kâmil olduğunu işâret eder; Belkıs'a yazdığı besmeleli mektup, Fâtiha'nın küçük bir modeli gibidir. Zellesi — kendini Hak karşısında müstakil görme gafleti — rüzgârın eğri esmesi ile cezâlandırılmıştır; bu, makamın yüksekliği ile sorumluluğun ağırlığının doğru orantılı olduğunun dersidir. Hindistan hikâyesi, kazâ ve kaderin ne denli isâbetli işlediğini gösterir; tayy-i mekân, Süleymânî mülkün araçlarından biridir. Sâlik için Hz. Süleyman, kendi iç mülkünün hükümdârı olmaya dâvettir; karıncadan ders almayı bilen, rüzgârı zikir nefesiyle yönetmeyi öğrenen ve mülkünü bir tek minnet altında kalmadan taşıyabilen bir iç-Süleymânlığ'ın inşâsı, İrfân Mektebinin sâlikine ufuk olarak konulmuştur.